Książkę "Czterej pancerni i pies" napisał Janusz Przymanowski. Ojcem sukcesu jej ekranizacji był Stanisław Wohl, kierownik artystyczny Zespołu Filmowego "Syrena". Jak wspomina Przymanowski, przyszedł z książką w ręku i, wąchając tomik, powiedział: To jest zapach na duży antyimportowy i eksportowy serial dla telewizji. Scenariusz w życiu pisałeś? Nie? To ja ci na pięćdziesiąt procent pomogę… Tak się zaczęła cała przygoda.

W 1964 roku Przymanowski był pułkownikiem Ludowego Wojska Polskiego, autorem kilku książek, w tym jednej bestsellerowej pod tytułem "Studzianki". Wspominał potem: Miałem ogromny materiał: na dwu tysiącach stron ponad trzysta biografii żołnierzy 1. Brygady Pancernej. Dysponując hałdą niewytopionej rudy, postanowiłem napisać przygodową powieść o załodze czołgu. Sam II wojnę światową rozpoczął i skończył z bronią w ręku. We wrześniu 1939 roku miał 17 lat, rok później został internowany i wysłany do pracy w kamieniołomie, a następnie w kołchozie. W 1944 roku, tak jak główny bohater "Czterech pancernych i psa", wracał na sowieckich czołgach do nowej Polski. Był już komunistą, który w tej nowej ludowej Polsce miał zrobić karierę jako członek partii i sekretarz generalny Aeroklubu Polskiego, a w latach 80. poseł na Sejm PRL.

Książka Przymanowskiego nie zapowiadała się obiecująco. W 1962 roku w konkursie wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej na powieść dla młodzieży otrzymała jedno z wyróżnień, pierwszej nagrody wówczas nie przyznano. Jej start do wielkiego sukcesu miał miejsce na łamach łódzkiej "Gazety Robotniczej", która powieść publikowała w odcinkach. Prawdziwym hitem stała się po emisji pierwszej serii cyklu. Drugi i trzeci tom powieści powstały w odwrotnej kolejności - na podstawie scenariuszy, po wyprodukowaniu kolejnych filmów.

p

KOLEDZY Z FRONTU

Przygód nie zmyśliłem, bo i po co, skoro wystarczy porozmawiać z frontowymi kolegami, by dowiedzieć się prawdziwych i znacznie ciekawszych niż te fantazje - wyznał autor. I rzeczywiście bohaterowie zostali nakreśleni ze sporą dozą realizmu, mieli także swoje pierwowzory, ale nie zawsze oparte na jednej postaci. Janek Kos pojawia się w pierwszej scenie gdzieś w śniegach Syberii. Jest uciekinierem z Gdańska. Dlaczego tysiące kilometrów od domu, w głębokiej Azji? Dlatego, że zanim doszło do agresji Niemiec na ZSRR, Polaków znad granicy deportowano jak najdalej od granicy, tam, gdzie nie byli już groźni dla sowieckiej władzy. Janek Kos miał swojego odpowiednika w jednym z najmłodszych żołnierzy brygady. Gustlik to Ślązak, którego przymusem wcielono do Wehrmachtu i który zdezerterował na sowiecką stronę. Pierwowzorem Grigorija Saakaszwilego był Gruzin, dowódca załogi czołgu Przymanowskiego. Olgierd Jarosz, dowodzący czołgiem, był Rosjaninem w pierwszej wersji scenariusza. Zmieniło się to, gdy decydenci wysunęli zarzut zbytniej... rusyfikacji. Filmowy Wasyl Semen zmienił nie tylko nazwisko, ale i narodowość. To była jedna z większych interwencji cenzury. Inna, dość charakterystyczna, polegała na tym, że w scenie, w której czołgiści wjeżdżali na most na Bugu i Gustlik rzucił: Chłopaki, zaraz już Polska, kazano to zamienić na słowa: To chyba ten Bug, czy jak? Słusznie uznano, że w 1944 roku czołgiści nie mogli znać przebiegu wschodniej granicy.