Program Badania Naukowe i Innowacje, Badania Stosowane w ramach Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy (Fundusze Szwajcarskie, SPPW) jest ukierunkowany na osiągnięcie zrównoważonego rozwoju i długoterminowego wzrostu gospodarczego poprzez rozwój wiedzy oparty na badaniach. W jego ramach rozstrzygnięte zostały dwa otwarte tematycznie konkursy. W ich efekcie do dofinansowania rekomendowano 32 projekty badawczo-rozwojowe, w które zaangażowanych jest 47 przedsiębiorstw i 53 organizacje badawcze. Wartość projektów wynosi łącznie ponad 150 mln zł, a przyznane dofinansowanie sięga blisko 133 mln zł (87 mln zł dla podmiotów polskich i około 46 mln zł dla podmiotów szwajcarskich).
Wszystkie projekty na różne sposoby wspierają cele zrównoważonego rozwoju. W szczególności konkursy cieszyły się dużym zainteresowaniem wnioskodawców realizujących projekty z obszaru gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ).
Razem dla wyzwań przyszłości
Postępy w realizacji m.in. tych międzynarodowych inicjatyw będą pokazane podczas Polish-Swiss Innovation Day, który pod hasłem „Nowe spojrzenie na cykle życia. Cyrkularne i regeneratywne strategie dla przemysłów odpornych na wyzwania przyszłości” odbędzie się 1 października br. w Warszawie z inicjatywy Polsko-Szwajcarskiej Izby Gospodarczej oraz Ambasady Szwajcarii w Polsce. – Pogłębianie relacji w obszarze szkolnictwa wyższego, badań naukowych i innowacji jest jednym z priorytetów w stosunkach między naszymi krajami, co znalazło odzwierciedlenie w Protokole ustaleń zawartym w 2025 roku. W ramach Polish-Swiss Innovation Day, jednej z najważniejszych inicjatyw naszej Ambasady, tworzymy przestrzeń do wymiany doświadczeń i wzajemnego uczenia się – zaznacza JE Olaf Kjelsen, Ambasador Szwajcarii w Polsce.
Obserwujemy, że potencjał współpracy nauki i biznesu w rozwiązywaniu wyzwań środowiskowych ma charakter perspektywiczny. Polskie organizacje badawcze i przedsiębiorstwa wspólnie ze swoimi szwajcarskimi partnerami dostrzegają w gospodarce cyrkularnej nie tylko odpowiedź na wyzwania środowiskowe, ale także szansę na rozwój innowacji oraz budowanie przewagi konkurencyjnej – mówi prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.
NCBR, pełniąc rolę Operatora Programu Badania Naukowe i Innowacje w obszarze badań stosowanych, współpracuje ze Szwajcarską Agencją Promocji Innowacji Innosuisse, której doświadczenie i ekspercka wiedza stanowią cenne wsparcie w realizacji programu. – Jestem przekonany, że rozwijane w ten sposób partnerstwo przyniesie długofalowe korzyści dla nauki, przedsiębiorców i całej gospodarki – dodaje szef NCBR.
Projekty realizujące założenia gospodarki o obiegu zamkniętym odgrywają integralną rolę w ramach Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy. Chociaż zasady cyrkularności stosowane są w różny sposób, projekty łączy silny nacisk na zrównoważony rozwój – mówi Raphaela Kübler z agencji Innosuisse, Project Manager „Polish-Swiss Applied Research Coopertion”.
Przyglądając się bliżej celom poszczególnych projektów, można zauważyć, że niemal każdy z nich uwzględnia wymiar gospodarki o obiegu zamkniętym. Niektóre projekty mają na celu stworzenie w pełni cyrkularnych łańcuchów wartości, podczas gdy inne wdrażają zasady GOZ w konkretnych elementach lub na poszczególnych etapach zaplanowanych działań. Podejścia te mogą obejmować uwzględnienie recyklingu w łańcuchu wartości, zastąpienie materiałów lub komponentów bardziej przyjaznymi dla środowiska alternatywami, pozyskiwanie surowców w sposób bardziej zrównoważony, ograniczenie ilości odpadów i pozostałości po procesach produkcyjnych lub zwiększenie zrównoważonego charakteru produktu końcowego – wskazuje.
Innowacje przyjazne ludziom i środowisku
Szczególnie istotny jest pozytywny wpływ polsko-szwajcarskich projektów na środowisko naturalne. Dzięki wdrażanym rozwiązaniom możliwe jest ograniczanie zużycia surowców pierwotnych, zmniejszanie śladu środowiskowego procesów produkcyjnych oraz ilości odpadów trafiających do środowiska. To konkretne działania, poprzez które konsorcja naukowo-przemysłowe z obu państw wspierają transformację w kierunku gospodarki niskoemisyjnej i oszczędzającej zasoby, przynosząc jednocześnie wymierne korzyści przedsiębiorstwom i społeczeństwu.
Szwajcaria, mimo ograniczonych zasobów naturalnych, jest powszechnie uznawana za kraj o silnej pozycji w dziedzinie innowacji, a jej przemysł od lat angażuje się w zrównoważony rozwój i odpowiedzialność za środowisko. GOZ zyskuje znaczenie strategiczne: według niedawnego reprezentatywnego badania, ponad jedna czwarta szwajcarskich przedsiębiorstw włączyła GOZ do swoich modeli biznesowych, a co dziesiąte wdraża już te zasady na szeroką skalę – mówi Luca Laloli, Szef Sekcji Ekonomicznej, Finansowej, Naukowej i ds. Unii Europejskiej Ambasady Szwajcarii w Polsce.
Jak zauważa, Szwajcaria i Polska, które dysponują silną bazą przemysłową i rozwijającymi się ekosystemami innowacji, mają doskonałe warunki do wymiany wiedzy i opracowywania skalowalnych rozwiązań łączących zrównoważony rozwój z odpornością gospodarczą. Polska postrzega gospodarkę cyrkularną jako strategiczne narzędzie, które służy wzmacnianiu konkurencyjności przemysłowej, zmniejszaniu zależności od importowanych surowców oraz wspieraniu „zielonej” transformacji gospodarki.
Współpraca szwajcarsko-polska między instytucjami badawczymi a przedsiębiorstwami skutecznie łączy nasze indywidualne atuty i specjalistyczną wiedzę w celu opracowywania innowacyjnych technologii i produktów. Stanowią one konkretne przykłady ponownego wykorzystania zasobów, zarządzania nimi w sposób efektywny lub tworzenia rozwiązań o jak najdłuższej żywotności – czy to w postaci kosmetyków pochodzenia biologicznego wytwarzanych z odpadów spożywczych, czy też inteligentnych sieci energetycznych w miastach – podkreśla Cliff Hammer, Dyrektor Biura Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy przy Ambasadzie Szwajcarii w Polsce.
Zaangażowanie Szwajcarii w gospodarkę o obiegu zamkniętym wykracza poza poziom krajowy. Dyrektor Hammer wskazuje, że z jednej strony obejmuje działania na szczeblu lokalnym, z drugiej – wymiar międzynarodowy.
Nabory wniosków prowadzone przez NCBR były otwarte dla wszystkich obszarów badawczych, pod warunkiem, że projekty koncentrowały się na zastosowaniach cywilnych. Wśród 32 projektów rekomendowanych do dofinansowania o tematyce m.in. medycznej, technologicznej i energetycznej, inicjatywy wpisujące się w filozofię GOZ zajmują miejsce szczególne. Wspierając zrównoważony rozwój i innowacyjność gospodarki, rzeczywiście wybiegają w przyszłość.
Dzięki opracowywaniu nowych technologii odzysku surowców, ograniczania odpadów, ekoprojektowania oraz cyrkularnych modeli biznesowych przyczyniają się one do zwiększania konkurencyjności przedsiębiorstw przy jednoczesnym ograniczaniu negatywnego oddziaływania przemysłu na środowisko. Wyróżnia je systemowe podejście do zarządzania zasobami oraz równoczesne osiąganie efektów naukowych, gospodarczych i środowiskowych.
Dzięki wsparciu Funduszy Szwajcarskich możliwe jest finansowanie projektów, które pokazują, jak innowacje mogą wspierać transformację w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Sfinansowane projekty, wykorzystujące produkty uboczne przemysłu spożywczego, nadwyżki żywności czy odpady organiczne dowodzą, że odpowiedzialne gospodarowanie zasobami może iść w parze z rozwojem nowych technologii, tworzeniem wartości dodanej i wzmacnianiem konkurencyjności gospodarki. To właśnie tego rodzaju projekty najlepiej pokazują, jak międzynarodowa współpraca przekłada się na konkretne korzyści dla środowiska, nauki i biznesu – potwierdza Agnieszka Ratajczak, dyrektor Działu Współpracy Międzynarodowej w NCBR.
BEAN2CELL: kosmetyki z fusów i celulozy
Polsko-szwajcarskie projekty z obszaru gospodarki o obiegu zamkniętym, łączące wiedzę naukowców i doświadczenie przedsiębiorców, już dziś budzą duże zainteresowanie.
Jednym z nich jest Bean2Cell, czyli projekt „Innowacje oparte na gospodarce obiegu zamkniętego w kosmetykach myjących: składniki funkcjonalne z fusów kawowych i celulozy bakteryjnej”. To pomysł na to, aby fusy po kawie i odpady organiczne stały się składnikami nowoczesnych, biodegradowalnych kosmetyków. Prace rozpoczęły się w marcu br. Projekt wyróżnia bezpośrednie wykorzystanie zasad cyrkularności, wysoki potencjał wdrożeniowy oraz praktyczne przekształcanie odpadów w wartościowe surowce.
Statystyczny Polak zużywa rocznie około 2,5-3 kg ziaren kawy. Fusy, które zwykle wyrzucamy, innowatorzy wykorzystują do pozyskiwania olejów i składników kosmetycznych o wysokiej wartości użytkowej. To przykład podejścia GOZ, w którym odpady stają się cennym zasobem.
Udział w projekcie pozwala nam zastępować syntetyczne składniki stosowane w kosmetykach myjących bardziej ekologicznymi surowcami pochodzącymi z odpadów. Dzięki temu ograniczamy marnowanie biomasy, takiej jak fusy kawowe czy inne odpady organiczne, a jednocześnie wykorzystujemy cenne naturalne składniki pozyskiwane z tych materiałów. Na bazie tych surowców nasze konsorcjum opracuje i przetestuje naturalną bazę do produkcji ekologicznych kosmetyków myjących – mówi Patrycja Adamczuk, R&D Lead w EcoBean Sp. z o.o.
Projekt nie ogranicza się jednak wyłącznie do fusów kawowych. Wykorzystuje również celulozę bakteryjną pozyskiwaną z odpadów organicznych, która pełni funkcję stabilizatora i nośnika substancji aktywnych w kosmetykach. Bean2Cell pokazuje w ten sposób, jak można łączyć różne strumienie biomasy odpadowej w jednym rozwiązaniu.
Całkowita wartość projektu wynosi blisko 5,2 mln zł. Badania przemysłowe i eksperymentalne prace rozwojowe, na które przyznano prawie 4 mln zł dofinansowania z Funduszy Szwajcarskich, potrwają do końca listopada 2028 roku.
W przedsięwzięciu siły połączyło trzech partnerów ze świata biznesu i nauki: polska firma EcoBean Sp. z o.o., szwajcarska spółka Treeless Ltd. oraz Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Chemii Przemysłowej im. Prof. Ignacego Mościckiego. Wspólnie chcą stworzyć pożyteczne dla klientów końcowych i opłacalne dla branży kosmetycznej rozwiązania.
Dzięki połączeniu różnych specjalizacji partnerzy mogą kompleksowo i sprawnie realizować wszystkie etapy projektu. EcoBean zajmuje się przetwarzaniem odpadów kawowych na składniki olejowe, surfaktanty oraz inne surowce o potencjale kosmetycznym. Treeless odpowiada za pozyskiwanie i modyfikację celulozy bakteryjnej z odpadów organicznych oraz testowanie formulacji. Z kolei Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Chemii Przemysłowej zapewnia wsparcie naukowe, prowadzi badania aplikacyjne i ocenia bezpieczeństwo opracowywanych rozwiązań – wyjaśnia Patrycja Adamczuk.
Twórcy projektu podkreślają, że Bean2Cell łączy zieloną chemię, bioinżynierię i naukę o formulacjach, tworząc pełny model gospodarki cyrkularnej: od odzysku surowców z odpadów, przez ich przetwarzanie, po opracowanie nowego produktu. Projekt nie ogranicza się do recyklingu, lecz wykorzystuje upcycling, czyli podnoszenie wartości odpadów, przyczyniając się zarazem do zmniejszenia ich ilości. Promuje zrównoważone pozyskiwanie surowców w miejsce surowców pochodzenia petrochemicznego wykorzystywanych jako baza dla kosmetyków.
Projekt realizuje założenia GOZ poprzez przekształcanie fusów kawowych i odpadów organicznych w surowce o wysokiej wartości dodanej. Biomasa zamiast trafiać do strumienia odpadów, staje się pełnowartościowym komponentem produktów kosmetycznych. Ten model ogranicza zużycie surowców pierwotnych i zmniejsza obciążenie środowiska – tłumaczy przedstawicielka EcoBean.
Wiedza zdobyta podczas prac B+R może znaleźć zastosowanie nie tylko na rynku kosmetycznym, lecz także w sektorze chemii gospodarczej i pielęgnacji tekstyliów. Potencjalnymi odbiorcami efektów projektu są producenci kosmetyków, dystrybutorzy surowców, firmy rozwijające ekologiczne środki chemiczne, a także konsumenci poszukujący produktów opartych na naturalnych składnikach.
Prace prowadzone są etapami – od badań laboratoryjnych do gotowości wdrożeniowej. Opracowany premiks ma stanowić wydajną bazę do kosmetyków spłukiwalnych. Jego właściwości zostaną sprawdzone w szamponach, żelach pod prysznic i produktach oczyszczających zawierających dodatkowe składniki pozyskane z fusów kawowych. Potencjał wdrożeniowy rozwiązania zostanie zweryfikowany podczas prób pilotażowych prowadzonych w warunkach produkcyjnych.
SWEETReclaim: Przekąski przyszłości
Korzyści dla środowiska, nauki i gospodarki przyniesie także rozpoczęty w marcu br. projekt SWEETReclaim („Przekąski o Potencjale Funkcjonalnym z Produktów Ubocznych Przemysłu Spożywczego – Szwajcarsko-Polska Inicjatywa na Rzecz Zrównoważonych Rozwiązań Żywnościowych”).
Projekt łączy badania naukowe, rozwój technologii i potrzeby przemysłu. Jego celem jest opracowanie nowej generacji zdrowych przekąsek możliwych do produkcji na skalę przemysłową, które będą wspierać mikrobiotę jelitową i pomogą regulować uczucie sytości.
Realizują go: Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Instytut Nauk o Życiu HES-SO Valais-Wallis (Sion, Szwajcaria), szwajcarska firma ProSeed Ingredients SA oraz polska Laro sp. z o.o. sp.k. z Kamieńca Ząbkowickiego. Wartość projektu wynosi 4 572 325,74 zł, w tym 4 310 283,69 zł dofinansowania z Funduszy Szwajcarskich. Zakończenie prac B+R planowane jest na luty 2029 r.
Efektem projektu będą gotowe do wdrożenia przemysłowego prototypy przekąsek typu „clean label”, bogate w białko roślinne i błonnik. Prace obejmą cały proces rozwoju technologii, od badań laboratoryjnych po demonstrację w warunkach zbliżonych do rynkowych (od 2. do 7. poziomu gotowości technologicznej). Kluczowym założeniem jest wykorzystanie stabilizowanych produktów ubocznych przemysłu spożywczego w postaci proszków, które dotychczas pozostawały niewykorzystane. To praktyczne wdrożenie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym.
Jak podkreśla prof. dr hab. Anna Michalska-Ciechanowska z Wydziału Biotechnologii i Nauk o Żywności Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, liderka projektu, celem jest pokazanie, że produkty uboczne mogą stać się wartościowym składnikiem nowoczesnych przekąsek. Zespół sprawdzi nie tylko właściwości poszczególnych składników, ale także wpływ gotowego produktu na mikrobiom jelitowy i regulację sytości. Równocześnie ważne jest zapewnienie atrakcyjnego smaku oraz możliwości produkcji przemysłowej.
SWEETReclaim jest ciekawym przykładem zastosowania gospodarki o obiegu zamkniętym w sektorze żywnościowym. Pokazuje przejście od modelu „wyprodukuj, zużyj, wyrzuć” do ekologicznego modelu, w którym produkty uboczne stają się cennym surowcem do produkcji nowych wyrobów spożywczych. Oprócz innowacji technologicznych, projekt wspiera cele społeczne i środowiskowe. Odpowiada na rosnące zapotrzebowanie na wygodną żywność o potencjalnych właściwościach funkcjonalnych. Wspiera jednocześnie cele Unii Europejskiej związane z ograniczaniem marnowania żywności.
Ograniczamy straty i lepiej wykorzystujemy dostępne zasoby. To bezpośrednio wpisuje się zarówno w ideę gospodarki obiegu zamkniętego, jak i unijną strategię „od pola do stołu”, która promuje bardziej zrównoważony, efektywny i odpowiedzialny system żywnościowy – zwraca uwagę badaczka z Wrocławia.
Poza koncepcją środowiskową, zespół projektowy myśli także nad modelem biznesowym. Dlatego role partnerów zostały jasno podzielone. Naukowcy z obu uczelni opracują i scharakteryzują składniki wspierające mikrobiotę jelitową oraz pochylą się nad poprawą walorów smakowych i akceptacją konsumencką. Firmy ProSeed i Laro zajmą się zaś pozyskiwaniem surowców, rozwojem technologii i testami poprzedzającymi wdrożenie.
W naszym konsorcjum nauka i biznes spotykają się przy jednym stole. Chcemy przejść pełną drogę – od technologii zagospodarowania produktów ubocznych do gotowej przekąski. Szwajcarski partner – firma ProSeed – dysponuje technologią przetwarzania surowców ubocznych, która może być następnie oferowana innym podmiotom i wykorzystywana w kolejnych zastosowaniach. Oczywiście jest ona dostosowana do rodzaju surowca. Na jej bazie technolodzy z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu opracują receptury przekąsek, a HES-SO (Szwajcaria) zweryfikuje ich wpływ na mikrobiom. Ostatnim etapem będzie przeniesienie rozwiązania do praktyki i wytworzenie produktu przez polskiego przedsiębiorcę, firmę Laro. Dzięki temu projekt łączy technologię, naukę i wdrożenie rynkowe – wskazuje liderka projektu.
Wykorzystanie produktów ubocznych przemysłu spożywczego pozwoli ograniczyć marnowanie zasobów, zwiększyć wartość surowców pozostających poza głównym nurtem produkcji oraz wspierać rozwój bioekonomii. Projekt stanowi kolejny przykład upcyklingu, w którym produkt uboczny zyskuje wyższą wartość ekonomiczną niż pierwotnie.
Rezultaty naszej pracy mogą zainteresować konsumentów, którzy szukają wygodnych, wysokiej jakości przekąsek, odpowiadających współczesnemu stylowi życia i oczekiwaniom zdrowotnym. Smaki produktów będą opracowywane wspólnie z konsumentami, tak aby nowe przekąski mogły konkurować z aktualną ofertą rynkową. Projekt może być również interesujący dla firm spożywczych, które dostrzegają potencjał produktów ubocznych, ale nadal zastanawiają się, jak je wykorzystać – zaznacza prof. dr hab. Anna Michalska-Ciechanowska.
Na tle innych projektów Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy SWEETReclaim wyróżnia się bezpośrednim wykorzystaniem zasad cyrkularności, wysokim potencjałem wdrożeniowym oraz łatwością komunikowania korzyści środowiskowych i społecznych wynikających z gospodarki o obiegu zamkniętym.
W puli przedsięwzięć, które w dużym stopniu realizują założenia GOZ w ramach Programu „Badania Naukowe i Innowacje, Badania Stosowane” Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy, znajdują się również m.in. projekty: „Nowoczesne katalizatory dla wydajnej produkcji wodoru z amoniaku, osadzone na ceramicznych podłożach drukowanych 3D i mikrokulach” (HydroProCera), „Opracowanie Innowacyjnych Formulacji Napoju Probiotycznego i Postbiotycznego na Bazie Nadwyżkowego Chleba w Ramach Gospodarki o Obiegu Zamkniętym” (BreadBiotic) oraz „Modułowy system oparty na elektrolizerze węglanowym wspomaganym energią słoneczną do produkcji paliw syntetycznych” (MOLCAR). Łączy je to, że wspierają zrównoważony rozwój na wiele sposobów: wykorzystują odpady lub produkty uboczne jako surowiec, tworzą nowe łańcuchy wartości z istniejących zasobów, ograniczają powstawanie odpadów, godzą cele środowiskowe i biznesowe oraz wpisują się bezpośrednio w założenia gospodarki cyrkularnej i strategii „Od pola do stołu”.
