Wręczana w stolicy Dolnego Śląska nagroda została ustanowiona w 2004 roku przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego, prezydenta Wrocławia, Uniwersytet Wrocławski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich i Kolegium Europy Wschodniej. Przyznawana jest osobom, które uosabiają a także instytucjom, które miały znaczący wkład w obalenie komunizmu, odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz w kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
W uzasadnieniu wyboru tegorocznego laureata podkreślono, że Stowarzyszeniu "Memoriał" tylko z pozoru przyszło żyć w innych czasach niż te, w których działał Jan Nowak-Jeziorański. napisano.
"Wymiar symboliczny"
Jak wskazano, przyznanie nagrody dla "Memoriału" akurat teraz ma też wymiar symboliczny, gdyż może pomóc we wskrzeszeniu ducha walki, którego putinowska władza próbuje pokonać brutalną siłą. W laudacji napisano, że nagroda została przyznana za nieustanną walkę o prawdę historyczną, obronę praw człowieka i pielęgnowanie pamięci o ofiarach sowieckich zbrodni.
Nagrodę we wrocławskiej siedzibie Ossolineum odebrały w imieniu stowarzyszenia "Memoriał" członek zarządu Aleksandra Poliwanowa i dyrektor wykonawcza Jelena Żemkowa.
- Dziękujemy za tę nagrodę i tak wysoką ocenę naszej wieloletniej pracy zarówno w Rosji jak i w innych krajach. Bardzo dziękujemy za solidarność i wsparcie w obronie uniwersalnych wartości i praw człowieka, a także pamięci o przestępstwach przeciwko ludzkości - powiedziała Aleksandra Poliwanowa.
Przypomniała, że decyzja o przyznaniu nagrody zapadła jeszcze w styczniu tego roku, ale po 24 lutego, po dniu inwazji Rosji na Ukrainę wszystkie wysiłki całej ludzkości są skoncentrowane na tym, żeby zatrzymać wojnę w Ukrainie.
- - powiedziała Poliwanowa.
Podkreśliła, że terror sowiecki dotknął wszystkie narody zamieszkałe w związku radzieckim i podległe komunistom ze związku radzieckiego, ale niestety to zbrodnicze doświadczenie mordów, deportacji i wojen do teraz nie zostało pokonane.
- - podsumowała Poliwanowa.
"Teraz jeszcze bardziej potrzebne"
Prezydent Wrocławia Jacek Sutryk przypomniał, że stowarzyszenie "Memoriał" postawiło w Moskwie pierwszy pomnik poświęcony ofiarom komunizmu już w 1990 roku. Jako pierwsze przyczyniło się też do sporządzania list polskich ofiar męczeństwa, prześladowań ze strony władzy radzieckiej.
- - powiedział prezydent Sutryk.
Podkreślił, że mimo delegalizacji przez władze Kremla chciałby, by stowarzyszenie nadal pełniło swoją rolę w przywracaniu pamięci i tworzenia przestrzeni dla dialogu i tej trudnej historii. - - powiedział Sutryk i zaoferował, że – w razie potrzeby - dla +Memoriału+ zawsze znajdzie się miejsce we Wrocławiu.
Ambasador USA w Polsce Mark Brzeziński podkreślił, że Jan Nowak-Jeziorański byłby niezmiernie dumny, że nagroda jego imienia trafiła do stowarzyszenia "Memoriał". - - powiedział ambasador.
Stowarzyszenie "Memoriał"
Międzynarodowe Stowarzyszenie Historyczno-Oświatowe, Dobroczynne i Obrony Praw Człowieka "Memoriał" powstało formalnie 26–28 stycznia 1989 roku i zajmuje się badaniami historycznymi i propagowaniem wiedzy o ofiarach represji radzieckich, w tym zwłaszcza w okresie stalinowskim, a także ochroną praw człowieka w krajach byłego ZSRR. Przewodniczącym Stowarzyszenia jest Jan Raczyński.
Stowarzyszenie posiada własne archiwum i bibliotekę, gromadzące dane i literaturę na tematy związane w represjami w czasach ZSRR. Przy Stowarzyszeniu działa muzeum "Sztuka i życie Gułagu", którego dyrektorem jest Nikita Ochotin. Ważną częścią działalności "Memoriału" są studia nad polskimi ofiarami represji, w tym zbrodni katyńskiej. W tym celu działa Komisja Polska Stowarzyszenia "Memoriał", której koordynatorem jest Aleksandr Gurjanow. "Memoriał" ściśle współpracuje z Ośrodkiem Karta, od 1992 roku tworząc Indeks Represjonowanych, który jest całościową, imienną dokumentacją losów obywateli polskich represjonowanych przez władzę sowiecką w latach 1939-56.
Stowarzyszenie od dłuższego już czasu spotyka szereg szykan ze strony władz rosyjskich i prezydenta Władimira Putina. Od lat podejmowane są przez władze próby wpisania „Memoriału” na listę „organizacji – agentów zagranicznych". Dokonywane są aresztowania oraz zasądzane kary więzienia dla członków tej organizacji. 28 grudnia 2021 roku rosyjski Sąd Najwyższy wydał wyrok nakazujący zamknięcie Stowarzyszenia.
Dotychczas wśród uhonorowanych Nagrodą im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego znaleźli się m.in. Tadeusz Mazowiecki, George Bush senior, Stanisław Szuszkiewicz, kardynał Jean-Marie Lustiger, Siergiej Kowalow, Vaclav Havel, Leszek Balcerowicz, Jerzy Koźmiński, Valdas Adamkus, Instytut Literacki w Paryżu, prof. Zbigniew Brzeziński, litewski prozaik i poeta Tomas Venclova i były ambasador Izraela w Polsce Szewach Weiss. W 2021 roku były to trzy białoruskie opozycjonistki: Swiatłana Cichanouska, Maryja Kalesnikawa i Wołha Kawalkowa.
Roman Skiba (PAP)
