Burzliwe przemiany społeczno-gospodarcze tworzą dogodne warunki dla przestępczości zorganizowanej. Osłabienie państwa sprzyja pojawianiu się innych, alternatywnych ośrodków władzy. Tak było w XIX wieku na Sycylii, kiedy powstawało zjednoczone, nowoczesne państwo włoskie. Tak również było w latach 90. w Rosji, gdy kraj ten podnosił się z krachu komunizmu. W obu tych przypadkach aktywnym uczestnikiem zachodzących przemian okazała się mafia. Dość powszechnie przyjęło się uważać, że w krajach postkomunistycznych struktury mafijne wykorzystują korupcjogenne powiązania państwa z gospodarką. W związku z tym najlepszym lekarstwem na patologie "politycznego kapitalizmu" wydaje się konsekwentna liberalizacja rynku. Wybitny włoski kryminolog Federico Varese, z którym dziś rozmawiamy, wprowadza do takiego podejścia istotne korekty. Sama liberalizacja także zawiera pułapki. Jego zdaniem, jeśli państwo nie jest w stanie skutecznie nadzorować rynku, wówczas przedsiębiorcy stają przed pokusą korzystania z nielegalnych metod czerpania zysku. Varese powołuje się przy tym na samego ojca leseferyzmu Adama Smitha, który twierdził, że przedsiębiorcy bardzo chętnie zawierają między sobą układy mające na celu wyeliminowanie konkurencji. Według Varesego mafia może to robić za nich i to znacznie bardziej efektywnie. Dlatego "gospodarka rynkowa musi być regulowana, już choćby po to, żeby bronić konkurencyjności".
p
Zgadzam się raczej z drugą niż pierwszą częścią stwierdzenia Falconego. Posłużę się przykładem Sycylii: nie można tam mówić o mafii, zanim państwo
napoleońskie, a później zjednoczone Włochy nie zaczęły prywatyzować ziemi na masową skalę. Nastąpiła wielka dystrybucja gruntów, a równocześnie państwo nie było w stanie jasno
określić praw własności. Wystąpił więc popyt na alternatywne źródła ochrony i rozstrzygania sporów. Tak więc na Sycylii kończył się feudalizm, a rodził kapitalizm: klasa średnia
zaczęła posiadać ziemię. Jednocześnie istniała duża grupa ludzi specjalizujących się w stosowaniu przemocy, którzy z powodu przemian politycznych nagle stali się bezrobotni. Byli to dawni
żołnierze czy strażnicy arystokratycznych latyfundiów rozdzielonych pomiędzy klasę średnią. Dopiero połączenie nagłego przejścia do gospodarki rynkowej, niewydolności państwa i
obecności ludzi obeznanych z przemocą pozwoliło na pojawienie się mafii. Mogę więc zgodzić się, że ważna była potrzeba porządku, chcę jednak podkreślić, że decydujące znaczenie ma tu
kwestia ochrony i rozstrzygania sporów gospodarczych. To są kluczowe usługi dostarczane przez mafię.
Co nie znaczy oczywiście, że mafia jest czymś dobrym. Biznesmeni woleliby przecież żyć w państwie, które zapewnia im ochronę w sposób przewidywalny. Jeśli jednak te warunki nie są
spełnione - a tak było na przykład w Rosji w latach 90. - trzeba zwrócić się do kogoś innego, na przykład, gdy zostaliśmy oszukani przez wspólnika albo nie możemy odzyskać należnych
pieniędzy. Niektórzy przedsiębiorcy zaczynają więc korzystać z usług przestępców. Ci chronią ich interesy, na przykład utrudniając działalność konkurencji. Mafia dostarcza realnych i
bardzo pożądanych na rynku usług i wiele firm odnosi z tego korzyści. W ten sposób jednak na dłuższą metę wolny rynek degeneruje się, nie ma bowiem uczciwej rywalizacji.
Zwykle uważa się, że zaufanie rozwiązuje problem bezpieczeństwa i ochrony. Pisał o tym Robert Putnam, który tłumaczył powstanie mafii na południu Włoch wysokim poziomem nieufności
społecznej. Tymczasem moje badania pokazały, że zaufanie nie jest dane raz na zawsze - można je stopniowo zniszczyć. Nie jest to wystarczające zabezpieczenie przed zorganizowaną
przestępczością. Zwłaszcza kiedy w jakimś sektorze gospodarki występuje zapotrzebowanie na mafijne usługi. W przypadku Bardonecchii było tak z budownictwem. Potem i kolejne branże zostały
zainfekowane, a po jakimś czasie nie było śladu po wysokim zaufaniu społecznym. Putnam nie dostrzegł kruchości zaufania społecznego. Kluczowe jest to, jak państwo reguluje gospodarkę.
Jeżeli robi to dobrze, mafia nie będzie w stanie się rozwinąć. Ten schemat powtarza się na całym świecie.
To prawda, ważne, aby pamiętać, że nawet w latach 90., w czasach swojego rozkwitu, to nie mafia rządziła Rosją, jak to się często mawia. Pamiętam nagraną przez policję rozmowę jednego z
przywódców grupy z Sołncewa, jednej z najgroźniejszych struktur mafijnych, w której ostrzega on swego wspólnika, aby nie wchodzić w drogę Łukoilowi, bo jego służby są po prostu zbyt
groźne i brutalne. Dysproporcja sił na niekorzyść mafii była tutaj bezdyskusyjna.
To chyba za mocno powiedziane: mafia została raczej wypchnięta z legalnego rynku przez instytucje państwowe. Obecnie źródła jej zysków to przede wszystkim narkotyki, prostytucja czy przemyt.
Oczywiście również przy takiej działalności nie brakuje kontaktów i współpracy ze służbami państwowymi - to nie ulega wątpliwości. Nie ma jednak ścisłego podporządkowania.
Ma pan rację - Włochy w tamtym czasie były rzeczywiście słabą demokracją, a Putin na pewno słabym liderem nie jest. Od początku jego prezydentury państwo zaczęło odzyskiwać wiele ze
swoich funkcji. Wydaje mi się jednak, że Rosja wciąż nie jest państwem z jednorodną strukturą władzy. Nadal istnieją w niej różne krysze (po rosyjsku: dach - przyp. red.), a więc
częściowo niezależne od siebie struktury, które są w stanie gwarantować bezpieczeństwo tym przedsiębiorcom, którzy się u nich opłacają. Krysza to niekoniecznie mafia. Równie dobrze może
to być prywatna firma ochroniarska, tajna służba albo policja. Wciąż jednak, jeżeli chce się prowadzić biznes, komuś płacić trzeba.
Dawna nomenklatura funkcjonowała w Rosji jak zamknięta grupa etniczna. Ci ludzie chodzili do tych samych szkół, robili ze sobą interesy, zawierali małżeństwa. Powstała sieć interesów i
źródeł ochrony. Znane są przypadki osób, które wżeniły się w te struktury, ponieważ był to jedyny sposób na skorzystanie z ich zasobów. Mafia wiedziała, że takich ludzi nie ma co
ruszać. Jeśli jednak przestępcom zdarzało się pomylić i próbowali narzucić ochronę niewłaściwemu człowiekowi, wystarczyło zorganizować spotkanie pomiędzy mafiosami a na przykład
szefem lokalnej policji, który twierdził: zostawcie go, to ja go chronię. W takim spotkaniu dwóch krysz z reguły od razu okazywało się, kto jest silniejszy, nie trzeba było stosować
przemocy. Oczywiście indywidualni, niezależni przedsiębiorcy nie mogli nawet marzyć o takiej ochronie, oni od razu padali łupem mafii.
Rzeczywiście we Włoszech ten podział jest dużo wyraźniejszy. Poza mafią nie ma tam innej kryszy. Jeśli mieszkasz na Sycylii i nie chcesz płacić mafii, musisz iść na policję. Rosja z kolei
jest tworem niejednorodnym: wiele instytucji państwa i organizacji kryminalnych może tam ochraniać przedsiębiorców. Samych mafii jest mnóstwo i są one od siebie niezależne. Jeżeli prowadzimy
interesy i chcemy zapewnić sobie spokój, możemy sami iść do mafiosa, którego cenimy, i ustalić z nim warunki współpracy. Jeśli nasz protektor jest wystarczająco silny, wtedy inne grupy
dadzą nam spokój. Co do funkcjonariuszy państwowych to kodeks dawnej elity rosyjskich kryminalistów, tak zwanych worów w zakonie, zakazywał kontaktów z nimi. Zmieniło się to po upadku
Związku Radzieckiego: wielka grupa bezrobotnych byłych agentów stanowiła zbyt dużą wartość. Dzisiaj można ich znaleźć wszędzie.
Niektóre rzeczy na pewno zmieniły się na lepsze. Zreformowano na przykład system podatkowy, radykalnie go uproszczono. Z drugiej strony postępuje biurokratyzacja, a to nigdy nie sprzyja
biznesowi. Bez wątpienia wielkie firmy współpracujące z państwem są teraz w lepszej sytuacji. Na poziomie drobnych handlowców pomimo dużego wzrostu gospodarczego ta zmiana nie jest aż tak
wyraźna. Oni wciąż muszą komuś płacić za swoje bezpieczeństwo.
Jestem wielkim zwolennikiem gospodarki rynkowej, co nie znaczy, że nie dostrzegam jej ciemnych stron. Najbardziej niebezpieczne są według mnie sytuacje nagłej ekspansji rynku, na przykład boom w
budownictwie albo szybki rozwój rynku narkotykowego. Jeśli państwo nie jest w stanie kontrolować takiej sytuacji, odpowiednio regulować rynku, wtedy przedsiębiorcy mają pokusę korzystania z
bezprawnych środków. Adam Smith pisał, że przedsiębiorcy nie spotykają się ze sobą, a jeśli to robią, to najwyżej po to, aby spiskować, wspólnie podnosić ceny, organizować porozumienia
kartelowe. Tymczasem mafia może to zrobić za nich, może też rozstrzygać te ich spory, które nie dotyczą legalnych stron interesów, nie dopuszczać na rynek nowych graczy. Na pewno więc
gospodarka rynkowa musi być regulowana, już choćby po to, żeby bronić konkurencyjności.
Zgadzam się z tym w zupełności. Oczywiście przestępców trzeba aresztować. Jeśli jednak nie zmienimy strukturalnych uwarunkowań rynku, wtedy nic się nie zmieni. Sycylia to dobry przykład. W
ostatnich trzydziestu latach tysiące przestępców zostało aresztowanych, a Cosa Nostra wciąż ma się dobrze. Sam Falcone postawił przed sądem ponad 500 mafiosów - był to oczywiście wielki
sukces, którego wcale nie chcę pomniejszać. To jednak za mało, aby trwale wykorzenić mafię z jakiegoś terytorium. Aby odnieść sukces, trzeba odbudować zaufanie społeczne, upraszczać
przepisy i generalnie ułatwiać prowadzenie działalności gospodarczej, wzmacniać związki obywateli z państwem, choćby przez szybkie rozstrzyganie sporów w sądach i skuteczne egzekucje
komornicze.
Przekonanie, że wraz z globalizacją Cosa Nostra stała się tak naprawdę korporacją biznesmenów w drogich garniturach - tyle że przestępczą - jest kompletnie błędne. Siłą mafii zawsze
było głębokie zakorzenienie na danym terytorium, świetnie znanym i kontrolowanym przez przestępców. To się nie zmieniło. Provenzano to typowy przykład mafiosa: człowiek prosty, ale
jednocześnie bardzo przebiegły i bezwzględny, doskonale zna swoje okolice i społeczność, ma tam opinię osoby zasłużonej, jest bardzo religijny.
Związki mafii i religii to fascynujący temat. W Związku Radzieckim drogi przestępców i księży spotkały się w gułagach. Obie te grupy były wrogami państwa sowieckiego. Jak pokazują
źródła radzieckie, wielu kryminalistów, również elity z bractwa "wory w zakonie", było pod wrażeniem bohaterskiej postawy księży w obozach. Poza tym wory to sekretna
organizacja, która do pewnego stopnia wzorowała się na Kościele: przestępcy zmieniali imiona - podobnie jak po święceniach, występowały quasi-religijne rytuały. Związki z religią są
zawsze bardzo korzystne dla organizacji przestępczej, w ten sposób zyskuje ona legitymizację, może przywoływać na swoją obronę tradycję. Zarówno Kościół, jak i mafia działają w dużej
mierze obok państwa, są organizacjami autonomicznymi. Obie chcą też kontrolować ważne obszary życia obywateli. Dlatego często traktują państwo jako rywala.
Rzeczywiście taki pogląd stał się bardzo popularny od lat 70., ale jest on błędny. Oczywiście Cosa Nostra czy Camorra inwestują swoje pieniądze, tak jak każda inna organizacja. Nie znaczy
to jednak, że zmienia się ich istota. Firma Fiat może inwestować w akcje dowolnego innego przedsiębiorstwa, nie znaczy to jednak, że przestanie być przede wszystkim producentem samochodów. Z
mafią jest tak samo, jej podstawowym zadaniem jest zapewnianie ochrony w określony przestępczy sposób na danym terytorium. Tutaj kryje się źródło najbardziej powszechnych pomyłek: opinii o
nowych sektorach działalności mafijnej, jak handel żywym towarem czy przestępczość komputerowa. Ludzie nie rozumieją, że mafia bezpośrednio nie działa w tych dziedzinach. Ona ochrania
przestępców, którzy się tym zajmują i rozstrzyga spory, tak jak robiła to zawsze. Na przestępczym rynku obowiązuje ten sam podział, co w każdym innym biznesie: są producenci, handlowcy
oraz ochroniarze. Mafia to ci ostatni, z dodatkiem funkcji sądowniczej. Dobrze wyraził to skruszony mafioso Antonino Calderone, który oświadczył kiedyś: Nie jesteśmy zwykłymi złodziejami.
Miał rację, oni odpowiadają za organizację kryminalnego rynku.
Tak, to przede wszystkim organizacja pragmatyczna. Przemoc jest używana w ostateczności, jest to koszt, który należy minimalizować. Oczywiście nie można zupełnie z niej zrezygnować, inaczej
groźby nie byłyby skuteczne.
Z jednej strony mafia jest wciąż potęgą. Równocześnie jednak zaczyna się dziać coś nowego, zrzeszenia przedsiębiorców zaczęły bardzo ostro walczyć z mafią, po raz pierwszy w historii
grożąc swoim członkom usunięciem, jeśli będą płacić przestępcom. Coraz więcej sklepów wywiesza w witrynach informację, że nie płaci haraczu. Nigdy nie mówiło się o tym tak głośno.
Wynika to prawdopodobnie z tego, że mafia nie jest już w stanie spełniać swoich zadań. Znaczyłoby to, że państwo coraz lepiej wypełnia swoje funkcje: przeciwdziała porozumieniom kartelowym
i zapewnia bezpieczeństwo.
Wzmocnienie policji rzeczywiście nastąpiło, ale najistotniejsze były zmiany w sądownictwie. Kolejna zasadnicza kwestia to dystrybucja kapitału. Jeśli kredyty i dotacje przyznawane są w
sposób bardziej przejrzysty i przewidywalny, stają się bardziej dostępne, a wtedy spada konieczność korzystania z lichwiarskich pożyczek przestępców. Walka z mafią odbywa się więc przez
ograniczanie popytu na jej usługi: państwo musi zaspokajać potrzeby swoich obywateli lepiej niż zorganizowana przestępczość.
p
*, włoski kryminolog, wykładowca Wydziału Prawa Uniwersytetu Oksfordzkiego, wykładał też socjologię w Williams College, a także jako visiting professor w Yale University. W swoich badaniach zajmuje się studiami porównawczymi nad grupami przestępczymi w poszczególnych krajach oraz postawami wobec prześladowanych mniejszości w okupowanej przez III Rzeszę Europie. Autor bestsellerowej pozycji "The Russian Mafia. Private Protection in a New Market Economy" (2001) uchodzącej za najważniejszą książkę na temat przestępczości zorganizowanej w Rosji.
