To pierwsza w historii publikacja tego materiału w całości. Archiwa Państwowe - korzystając z prawa pierwokupu - zapobiegły, aby tak bezcenny dokument trafił do prywatnych zbiorów. Włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa - unikatowy, nigdy wcześniej w całości niepublikowany amatorski zapis filmowy krakowskich uroczystości pogrzebowych Marszałka Józefa Piłsudskiego z 18 maja 1935 roku - informuje dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych.
Pogrzeb Piłsudskiego
Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości był postacią, która ukształtowała polityczny, militarny i symboliczny fundament państwa polskiego po 1918 roku.
Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby, angażując miliony obywateli. Kraków - miejsce pochówku w kryptach Katedry Wawelskiej, obok królów i bohaterów narodowych - stał się finalnym etapem tej drogi.
Nagrany przez Tadeusza Rowińskiego
Film opublikowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego (1905-1997), krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do USA. Zapis trwa 7 minut i 32 sekundy, jest pozbawiony dźwięku i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.
Na taśmie widać nieprzebrane tłumy żałobników, fragmenty pochodu żałobnego, atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu, a także kluczowe postacie życia publicznego II RP - prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.
"To zapis niezwykle autentyczny"
W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną, materiał Rowińskiego ma charakter prywatnej, amatorskiej rejestracji, co nadaje mu wyjątkową wartość źródłową - pokazuje historię "z bliska", pozbawioną inscenizacji i propagandowej narracji.
Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z ważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło, ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. A mówimy o materiale bezcennym - nie dlatego, że jest sensacyjny, ale dlatego, że jest jedyny. To zapis niezwykle autentyczny - widzimy wydarzenia nie przez obiektyw instytucji, ale oczami świadka. Dla badaczy historii to materiał o wyjątkowej sile przekazu - dodaje dr Paweł Pietrzyk.
W ofercie antykwariatu
Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został bogato udokumentowany fotograficznie - m.in. w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego, w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego - film ten nie miał dotąd swojego odpowiednika w zbiorach państwowych. Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali szczegółową opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i dalsze prace archiwalne. Prawo pierwokupu to nie procedura administracyjna, lecz realne narzędzie ratowania dziedzictwa narodowego. W tym przypadku zadziałało dokładnie tak, jak powinno. Publikujemy wersję techniczną, bo chcemy jak najszybciej udostępnić materiał badaczom i pasjonatom historii. Jednocześnie rozpoczynamy proces cyfrowego zabezpieczenia obrazu. Każda klatka tej taśmy ma ogromną wartość dokumentalną” - informuje Katarzyna Kalisz, kierowniczka oddziału IV ewidencji i opracowania zasobu archiwalnego NAC.
Źródło informacji: Narodowe Archiwum Cyfrowe
