Dyskusja o naturze totalitaryzmu, dziś już nieco zapomniana, była jednym z najważniejszych sporów intelektualnych XX wieku. Czy totalitaryzm to coś absolutnie nowego, czy jedynie kolejne wcielenie dawnych tyranii? Czy reżimom totalitarnym udało się stworzyć nowy unikatowy model społeczeństwa? Nasz dzisiejszy rozmówca Boris Groys wprowadził do tych dyskusji nowy wymiar. W swojej najsłynniejszej, wydanej w 1988 roku, książce sowiecki totalitaryzm potraktował jako żywe dzieło sztuki. Dzieło totalne, którego najważniejszym twórcą był Stalin. W rozmowie z "Europą" idzie jeszcze dalej i beznamiętnie przyrównuje XX-wieczne totalitaryzmy do dzisiejszej liberalnej demokracji. Interesuje go jednak nie aspekt czysto polityczny (tak popularne wśród dzisiejszej radykalnej lewicy argumenty o "faszystowskiej Ameryce"), lecz raz jeszcze - estetyczny. Dzisiejszy model kultury masowej, twierdzi Groys, narodził się w latach 30. i 40., gdy totalitarne ruchy i reżimy święciły swoje największe triumfy. Współczesne koncerty rockowe do złudzenia przypominają mityngi NSDAP - widać w nich tę samą ekstazę i zauroczenie charyzmatyczną osobowością. A że chodzi o coś zupełnie innego, o spontaniczną zabawę, a nie zmianę świata czy rozprawę z wrogiem? Zdaniem Groysa istotne jest jedynie to, że w obu wypadkach mamy do czynienia z pobudzaniem twórczej aktywności mas. A w dzisiejszej demokratycznej kulturze osiągnęło ono przecież niespotykane rozmiary... Argumentom Groysa warto się uważnie przyjrzeć. Nawet jeśli na pierwszy rzut wydają nam się nieco szokujące.
p
Jeśli spojrzymy na dzieje Kościoła katolickiego, to zobaczymy, że ta instytucja także ma na swoim koncie gigantyczne zbrodnie: stosowanie tortur, wymordowanie milionów
ludzi. Przypomnijmy działalność inkwizycji czy zniszczenie rdzennych kultur obu Ameryk.
Ale nie tylko Kościół ma taką przeszłość. Zwycięstwa rewolucji francuskiej i liberalizmu również zrodziły się z przelewu krwi. Bez okrucieństwa i przemocy żadna idea nie może
przetrwać. Kiedy przyglądamy się jakiemuś zjawisku, nie powinniśmy wysuwać pod jego adresem oskarżeń skupiających się wyłącznie na towarzyszących mu okolicznościach, te bowiem zawsze
są smutne. Historia w ogóle jest rzeczą ponurą. Tymczasem nasuwa się wniosek, że stalinizm był ważnym etapem na drodze do tego, czego świadkami jesteśmy dzisiaj. Zarówno stalinizm, jak i -
w mniejszym stopniu - narodowy socjalizm, były próbami stworzenia tej samej przestrzeni estetycznej dla całego społeczeństwa. Chodziło więc o stworzenie sztuki dla mas i sztuki mas, jakiejś
uniwersalnej estetyki, o przezwyciężenie indywidualizmu, klasycznego wyobrażenia o pięknie. Polityczne środki, jakie były do tego używane, mogą się nam podobać lub nie. Ale one są
nieważne.
Lata 30. i 40. były tym czasem, w którym rodziła się współczesna kultura masowa. Koncert rockowy wygląda jak miting NSDAP - widzowie wznoszą ręce do góry, wydając z siebie niekontrolowane
okrzyki. Z kolei w obecnych produkcjach hollywoodzkich mamy specyficzny realizm, który polega na przedstawianiu życia, ale w utopijnej perspektywie. Pójdźmy dalej. Reżim rooseveltowski stał
się mecenasem sztuki na tej samej zasadzie, co reżim stalinowski. Państwowe zamówienia na freski i projekty architektoniczne składane były w ramach New Dealu. Nie możemy więc architektury
okresu stalinowskiego czy projektów Alberta Speera odcinać od kultury zachodniej. Neoklasycystyczna, postawangardowa kultura lat 30. i 40. była we wszystkich krajach niemal taka sama. I nie miało
znaczenia, czy panował w nich reżim komunistyczny, faszystowski czy liberalny. Istotą tej kultury było wprzęgnięcie mas w tworzenie sztuki i nadanie temu procesowi określonych form. Masy
stanowiły główny przedmiot zainteresowania ówczesnej literatury. W następnych dekadach pojawiały się kolejne fazy tego procesu, jak choćby rewolucja roku 1968. Ale przełomowe były lata 30.
i 40.
To prawda. Systemy te niewiele się od siebie różnią. Ale krytykowanie ich nie ma sensu. Przecież nie można mas zawrócić do stanu sprzed stu lat. Jeśli chodzi o stanowisko konserwatywne, to
jest ono tylko jedną z form snobizmu i współczesnego dandyzmu.
Ale także na Zachodzie były silne partie komunistyczne i socjalistyczne - na przykład we Francji i Włoszech. Poza tym oczywiście istniały różnice oddzielające kraje totalitarne od demokracji
liberalnych, lecz wszystkie te kraje zmierzały do tego samego celu - likwidacji systemu przywilejów i nierówności. W Ameryce nierówność między poszczególnymi warstwami obywateli została
zniesiona już w XIX stuleciu. W sensie kulturowym elita nie różniła się wtedy od ludu. Istniała wspólna kultura amerykańska. W krajach europejskich zmiany zaczęły się później i
przebiegały rozmaicie. Największy opór wobec nich był w Rosji, gdzie utrzymywał się głęboki podział społeczeństwa. Komuniści doszli do władzy w trakcie długotrwałej wojny domowej.
Dzieje każdego kraju to historia tego, jak tradycyjna elita w sposób mniej lub bardziej okrutny opierała się egalitaryzacji i demokratyzacji.
Marksizm nadal cieszy się popularnością, lecz raczej w kręgach związanych ze sztuką niż z polityką. W środowiskach artystycznych idee marksistowskie wręcz dominują. Dotyczy to i Zachodu, i
dawnych krajów komunistycznych. Marksizm jest określonym rodzajem analizy kapitalizmu i jednocześnie odpowiedzi na kapitalizm. Ten ostatni pozostaje wszędzie niemal taki sam, chociaż w Europie
Wschodniej występuje dziś w bardziej gwałtownych formach. Z tego powodu staje się tam jeszcze bardziej podobny do swojego XIX-wiecznego poprzednika scharakteryzowanego przez Karola Marksa.
Stało się tak, ponieważ w systemie sztuki znalazła się specjalna przestrzeń dla marksizmu. Ten "system sztuki" rozumiem bardzo szeroko - mam na myśli ogromną strukturę
składającą się z muzeów, galerii, archiwów, bibliotek, teatrów itd. To wszystko związane jest z przebiegiem globalizacji, która realizuje się w sferze gospodarki, ale już nie w sferze
polityki. Jedyną formą politycznej globalizacji był marksizm będący - począwszy od XIX stulecia - próbą stworzenia politycznego projektu dla całego świata. Teraz, zwłaszcza w krajach
wschodnioeuropejskich, globalizacji towarzyszą ideologie narodowe, a nawet nacjonalistyczne. Tymczasem system sztuki jest zjawiskiem globalnym. Odrzuca nacjonalizm. W systemie sztuki nacjonalizm
może być tematem, lecz nie stanowiskiem. I dlatego w jakimś sensie system ten zastępuje międzynarodowy system polityczny. Tak było zresztą nieraz w dziejach. Jeśli przypomnimy sobie krach,
jaki po rewolucji francuskiej nastąpił w XIX wieku, stwierdzimy, że utopie przeniosły się wtedy ze sfery polityki w sferę sztuki i zrodziły romantyzm. Tę samą sytuację mamy dzisiaj. To jest
normalne, tkwi bardzo głęboko w europejskiej tradycji.
Politycznie ta integracja się nie udaje, o czym świadczą chociażby takie niedawne wydarzenia jak weto Irlandii w sprawie ratyfikacji traktatu lizbońskiego. W polityce obowiązuje zasada
narodowej suwerenności. Zasady tej nikt nie zamierza się wyrzekać. Natomiast na poziomie gospodarczym integracja pogłębia się, tak jak w innych częściach świata. Na tym polega
globalizacja.
Owszem, te dwie tendencje można próbować godzić. Ale pod warunkiem że nacjonalizm przerabia się na towar, który się sprzedaje. Nazywam to kuchnią chińską. Czym jest chińska tożsamość,
nie wie nikt, ale czym jest chińska kuchnia, wiedzą wszyscy. To samo dotyczy polskiej tożsamości i polskiej sztuki. W wypadku promowania tożsamości amerykańskiej jako pierwszy taką rolę
odegrał Andy Warhol. Rosjanie natomiast mieli w latach 60. i 70. Ilję Kabakowa i innych konceptualistów.
Ale pod względem celów kapitalizm obiecuje ludziom dokładnie to samo, co socjalizm. Oba obiecują budowę społeczeństwa powszechnej konsumpcji. Różnice dotyczą jedynie dróg do osiągnięcia
tego celu. Odnoszą się one więc nie tyle do obietnic, co do praktyki. Oczywiście systemem sztuki rządzą częściowo mechanizmy rynkowe. Jednak rozmaite biennale, triennale, wielkie wystawy
organizowane są nie dla kupujących, lecz przede wszystkim dla całego społeczeństwa. W Europie Zachodniej jest mnóstwo instytucji, które się tym zajmują. W funkcjonowanie systemu sztuki
zaangażowane są miliony osób. W małym mieście, w którym mieszkam, w Karlsruhe, działa ponad 20 dużych instytucji kulturalnych. I system ten stanowi pewną światową organizację społeczną.
Bazuje na określonej ideologii. Sztuka zastąpiła Kościół w takim sensie, w jakim marksizm chciał zastąpić chrześcijaństwo. Chodzi tu więc o stworzenie światowej, laickiej ideologii lub
światowej, laickiej formy wyznaniowej po końcu chrześcijaństwa. To jest zadanie, które ma nieco inny charakter niż zadanie upowszechnienia konsumpcji. Odnosi się ono nie tyle do przyszłości,
co do realnego funkcjonowania instytucji tu i teraz.
System sztuki sprawuje we współczesnym świecie taki sam monopol, jaki w średniowieczu sprawował Kościół. Cała logika kapitalizmu podporządkowana jest logice postępu, czyli idei zamiany
tego, co jest, na coś innego. Kapitalizm nieustannie unicestwia status quo. Świat kapitalistyczny to supermarket, w którym ciągle zmienia się zaopatrzenie. Muzeum także jest supermarketem, ale
innym. W muzeum zachowywane są wszystkie historyczne epoki rozwoju tego supermarketu - stare towary pozostają w nim. Dzięki temu mamy taką rzecz jak historia i możemy porównywać czas bieżący
z przeszłością. W muzeum widok eksponatów stanowi dla zwiedzających obietnicę zsekularyzowanej nieśmiertelności. Ale to dotyczy tylko systemu sztuki. On działa jako system pamięci
kulturowej umożliwiający myślenie historyczne. Bez tego człowiek jest niewolnikiem teraźniejszości. A wtedy krytyka jest niemożliwa, ponieważ, jeśli się nie ma historii jako kryterium
porównawczego, każdego dnia nowy towar wypiera stary. Myślenie historyczne jawi się jako jedyna przesłanka dla świeckiego rodzaju krytyki, którego dostarcza system sztuki.
Przede wszystkim chodzi o wspólny dla nich ogólny historyzm. Współczesny system sztuki pochodzi - tak samo jak dawny marksizm - od Hegla, a więc głównym przedmiotem refleksji jest dla niego
historia. Zarówno dla jednego, jak i drugiego bardzo ważna jest analiza kapitalizmu jako etapu albo epizodu w rozwoju dziejowym. Proszę zwrócić uwagę na mumie faraonów. Przetrwały one
rozmaite systemy polityczne, aż wreszcie znalazły się w British Museum. Ich istnienie akumuluje rozmaite etapy rozwoju historycznego. To pozwala mieć do kapitalizmu stosunek zdystansowany. Z
jednej strony sztuka jest towarem, z drugiej zaś - ma długą historię, która przeważa nad siłami rynku. Tak więc okazuje się, że towarowo-pieniężny model gospodarki to tylko epizod w tym
rozwoju. Dlatego system sztuki nie może przyjąć kapitalizmu jako rzeczywistości ostatecznej. I takie podejście miał też marksizm. W swoim XIX-wiecznym wydaniu nie był on sam w sobie
antykapitalistyczny, jedynie próbował kapitalizm relatywizować.
Żyjemy w epoce estetyzmu. I to ma swoje odzwierciedlenie nie tylko w polityce. Cała technika przerodziła się praktycznie w jeden wielki design. Natomiast polityką rządzą mechanizmy kultury
masowej. Tacy politycy jak Berlusconi, Blair, Obama, Sarkozy to typowe gwiazdy pop. Żyjemy w świecie, w którym każdy człowiek ma poczucie, że ciąży na nim estetyczna odpowiedzialność za
samego siebie. Od niego się żąda, by stworzył swój image, odpowiednio się ubierał, cytował określonych autorów, zachowywał się w określony sposób, dekorował odpowiednio swoje
mieszkanie. Przez estetykę współczesny człowiek pokazuje, kim jest. Formułuje i kształtuje swoją tożsamość przez design. To co wcześniej, w XIX wieku, było domeną dandysów pokroju
Charles'a Baudelaire'a czy Oscara Wilde'a, w obecnym świecie stało się normą i prawem dla każdego obywatela. Estetyzacja samego siebie jest powszechnym obowiązkiem. Trzeba uprawiać fitness,
pilnować swojej wagi, zajmować się swoim zdrowiem, zwracać uwagę na swój wygląd. I uczulać społeczeństwo na to, kim się jest. Można się ubierać alternatywnie bądź nie, ale nie wolno
pozostać obojętnym wobec swojego wizerunku. Nastąpiła totalna demokratyzacja twórczej aktywności. W USA osiągnęło to gigantyczne rozmiary. Weźmy obecność przeciętnego człowieka w
przestrzeni wirtualnej. Miliony ludzi zakładają swój blog czy stronę internetową, dzięki czemu mogą publikować opinie w różnych sprawach, ale także prezentować swoje utwory literackie.
Cały naród zajmuje się więc twórczością artystyczną.
Kultura mieszczańska przestała być konformistyczna. Teraz od człowieka żąda się, by był oryginalny, by stworzył wyjątkowy image. Obecnie prawdziwą walkę toczy się nie przeciw
społeczeństwu i jego konwencjom, lecz przeciw samemu sobie. Współczesny człowiek ciągle zajmuje się tym, czym zajmowali się święci w średniowieczu. Nieustannie podejmuje jakieś męczące
treningi, ascetyczne praktyki, koryguje swoje ciało, ponosi ogromne wyrzeczenia dla osiągnięcia doskonałości. Ale to jest oczywiście trudne zadanie. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jedną
istotną rzecz. W tym procesie nie ma widza. Każdy człowiek prezentuje swój image i coś mówi, lecz nikt na niego nie patrzy i nikt go nie słucha. I tak okazuje się, że współczesny estetyzm
ma również wymiar religijny, ponieważ widz pozostaje zagadką. To jest raczej jakiś transcendentny obserwator, który się tym wszystkim zabiegom przygląda i dziwi. Bo chociaż ludzie na siebie
wzajemnie patrzą, to jednak każdy z nich pozostaje skoncentrowany na sobie. Zwracanie uwagi na innego człowieka stanowi jedynie pożywkę dla estetycznej rywalizacji.
Nie. Ten współczesny asceta jest męczennikiem - męczennikiem wyobrażenia o doskonałości i standardów estetycznych. Przecież dbanie o własną sylwetkę to męczeństwo. Współczesny design
nie jest wygodny. Zresztą niefunkcjonalność to zasada współczesnej sztuki. Dlatego w uprawianie designu trzeba wkładać sporo wysiłku. Książki tworzone wedle dzisiejszych kanonów
estetycznych nie nadają się do czytania. Ich lektura wymaga męczeństwa. Ale ludzie znajdują w tym satysfakcję, bo przecież bycie czytelnikiem takiego, a nie innego rodzaju literatury, to
kwestia własnego wizerunku. Mamy tutaj do czynienia z popadaniem w stany ekstatyczne, jak w średniowieczu. Masowość zjawiska jest zadziwiająca. Znam amerykańskich nastolatków, którzy
ślęczą po sześć, siedem godzin na dobę nad swoimi blogami czy stronami internetowymi, żeby je ciągle udoskonalać. Nie czerpią z tego żadnych zysków materialnych, to jest tylko karmienie
ego...
Nie jestem co do tego przekonany. Projekty ideologiczne są po prostu formułowane w innym języku niż dotychczas. Możemy wymienić tu choćby projekt islamskiego fundamentalizmu. Daje on o sobie
znać bardzo mocno. Wiąże się to też z tym, że formułowany jest właśnie w języku epoki estetyzmu. Kluczową rolę odgrywa tu estetyka samobójstwa. Ideologie będą więc nadal istnieć. I
religie też. W ogóle nie uważam, że coś się kończy i coś nowego się zaczyna. Sądzę raczej, że pewne zjawiska coraz bardziej się rozpowszechniają zgodnie z mechanizmami globalizacji.
Dotyczy to zwłaszcza sztuki. Ciekawe, że w Chinach proces ten odbywa się za pośrednictwem komunizmu.
Po zakończeniu zimnej wojny zaczął się kształtować nowy system klasowy. W skali światowej klasa średnia znika, natomiast bogaci stają się bogatsi, a biedni biedniejsi. Wyłania się nowa
globalna klasa panująca. W takich miejscach jak Abu Dhabi czy Dubaj mieszkają sami milionerzy, a gdzie indziej w ogóle ich nie ma. Rysują się więc linie podziału. Kiedy ten system ukształtuje
się na dobre, walka klasowa wybuchnie na nowo. Każdy człowiek ma do wyboru albo wziąć w niej udział, albo samemu robić karierę i pieniądze. Na razie przeważa indywidualizm. W Polsce
mieliście związek zawodowy "Solidarność". On już całkowicie zniknął dlatego, że ludzie dążą do sukcesu indywidualnie. Nikt nie potrzebuje się z nikim solidaryzować.
Współczesna kultura jest bardzo narcystyczna. Ale jednocześnie jest to tylko etap w powstawaniu globalnego kapitalizmu. A jak długo on potrwa, pozostaje kwestią otwartą...
p
, ur. 1947, filozof, teoretyk sztuki, eseista, wykładowca Akademii Sztuk Pięknych w Karlsruhe. Przez wiele lat mieszkał w ZSRR (był m.in. wykładowcą lingwistyki w Moskwie), skąd wyemigrował w 1981 roku. Jego zainteresowania dotyczą przede wszystkim relacji między tym, co nowoczesne i ponowoczesne we współczesnej sztuce, a także relacji między sztuką i polityką. Jest znanym specjalistą w dziedzinie sztuki sowieckiej i postsowieckiej. Zasłynął książką "Gesamtkunswerk Stalin" ("Stalin - totalne dzieło sztuki"), wydaną w 1988 roku, w której potraktował sowiecki totalitaryzm jako projekt estetyczny. Inne jego prace to m.in. "Über das Neue. Versuch einer Kulturökonomie" (1992), "Logik der Sammlung" (1997) oraz "Das kommunistische Postskriptum" (2005).
