Źródło ich niepowodzeń, osobistych załamań, środowiskowych porażek Andrzej Nowak lokuje bowiem daleko poza zasięgiem woli poszczególnych jednostek czy nawet pokoleniowych formacji. Jego zdaniem rolą prawicy, także w Polsce, jest jedynie opóźnianie nieuniknionej katastrofy. Polityczny i kulturowy zapał nie może zapobiec "nieuchronnemu procesowi przemian niszczących i przenicowujących tradycyjne tożsamości czy wartości". W tej sytuacji najbliższa zarówno Andrzejowi Nowakowi, jak też środowisku "Arcanów" jest spopularyzowana przez Jacka Bartyzela formuła "umierać, ale powoli" definiująca misję konserwatystów jako opóźnienie nieuchronnej społecznej anomii, sekularyzacji, rozpadu tradycji. Nowak nie widzi w Polsce dominacji Kościoła, ale jego powolne wycofywanie się z oddziaływania na politykę pochodzące ze słabnięcia także na innych polach społecznych. Jeśli nie zaszła tu jeszcze sekularyzacja, to jedynie dlatego, że masowy katolicyzm będzie się opierał nieco dłużej. Ostatecznie jednak konserwatystom w Polsce, podobnie jak na Zachodzie, przyjdzie zamieszkiwać nisze, w których "przetrwa tradycja".
p
Pewną przesadą wydaje mi się sformułowanie o jakimś dużym rozkwicie inicjatyw prawicowych na początku lat 90. Dekoniunktura była na tyle głęboka, że było ich
niewiele. W latach 1991 - 1993 z ważniejszych pism, które istnieją po dzień dzisiejszy, jest tylko "Czas Najwyższy" - pismo, które konsekwentnie wyraża prawicową formułę.
Nic więcej nie istniało - poza dwumiesięcznikiem "Arka".
To były ważne inicjatywy, ale nieco późniejsze (z lat 1993 - 1994). O wiele istotniejszy wydaje mi się jednak fakt, że prawicy nie sprzyja - i nie sprzyjał także wówczas - szerszy trend
cywilizacyjny. Dlatego z konieczności przybiera ona postać ruchu spowalniającego przemiany, które jak walec przetaczają się przez kulturę światową. Nie chodzi tylko - ani nawet przede
wszystkim - o politykę, ale o zagadnienia kulturowe. Wrażenie nieuchronności przemian niszczących, przenicowujących tradycyjne tożsamości czy wartości sprawia, że coraz bliższa
realistycznej oceny wydaje się przypomniana przez Jacka Bartyzela formuła ukuta niegdyś na określenie misji konserwatystów na Zachodzie: "Umierać, ale powoli". Przypomnę też
formułę, której z dużym powodzeniem używał długoletni konserwatywny premier Wielkiej Brytanii, markiz Salisbury. Streścił on istotę konserwatyzmu jednym krótkim zdaniem: "Life is
delay", "Życie jest opóźnianiem". Życie konserwatywne na pewno jest opóźnianiem tego, co stopniowo koroduje i znosi kulturę.
Zapewne patrzymy inaczej na pewne szczegółowe zagadnienia. Nie sądzę, by istota sporu o in vitro sprowadzała się do konfliktu między Jarosławem Gowinem a biskupami. To raczej konflikt między
opinią, która między innymi była prezentowana na łamach "Dziennika", a tym, co wspólnie prezentowali biskupi i Gowin.
Wydaje mi się, że głębia nieporozumienia polega na tym, że świat liberalny próbuje traktować Kościół jako instytucję, która w całości powinna się dostosować do żądań tego świata
i przyjąć jego reguły gry. W jakimś zakresie Kościół na pewno się dostosowuje i może dostosować. Jednak jest pewien rdzeń instytucji Kościoła i jego roli, który nie daje się pogodzić
z podporządkowaniem instytucjom, wymogom i racjom prawa stanowionego przez system demokratyczno-liberalny. Jeśli wyobrażasz sobie, że Kościół w całości miałby zaaprobować propozycję
Gowina w imię kompromisu, to już w takim postawieniu sprawy tkwi istota nieporozumienia. Większa część biskupów może uznać, że Kościół nie tylko nie ma obowiązku, ale nie ma prawa do
kompromisu w zasadniczych sprawach moralnych.
W gruncie rzeczy Kościół został zmuszony do odsunięcia się od polityki partyjnej. Zarzuty, że popiera PiS, nie są przecież prawdziwe. Może to częściowo wymuszone odsunięcie tłumaczy
bardziej kategoryczne wystąpienia krytyczne Kościoła dotyczące całej liberalnej polityki w Polsce.
Dla mnie to zdystansowanie się Kościoła od świata polityki jest jednak dowodem, że w jakiejś mierze Kościół ulega presji tego walca ideologicznego, który przetacza się przez świat.
Niektórzy wierzyli, że zniweluje on znaczenie instytucji Kościoła już na początku lat 90. - że sekularyzacja opróżni kościoły z wiernych, a biskupów zapędzi do krucht. Tak się jednak
nie stało. A jednak stopniowy sukces tej sekularyzacji możemy zaobserwować na tak wielu różnych wycinkach życia politycznego. Na tym tle rzeczywiście istotna wydaje się rola, jaką w latach
90. odegrały takie niewielkie instytucje jak "Fronda", "Arcana" czy "pampersi" - ci ostatni, udzielając wsparcia głosom konserwatywnym w
zdobywaniu pewnych wpływów i zapewnianiu sobie minimalnej choćby obecności w mediach. To sprawiło, że konserwatyzm, który nie był wcześniej w ogóle słyszalny w szerszej debacie publicznej
jako propozycja ideowa, w połowie lat 90. zaczął sobie zdobywać pewne miejsce wśród elit. Ale to jest tylko opóźnianie pewnych procesów, a nie ich odwracanie. Przynajmniej z dzisiejszej
perspektywy tak to wygląda. Jest jednak jeszcze inna strona tego zagadnienia, o której trzeba wspomnieć. Poza generalnym oddziaływaniem trendów kulturowo-ideologicznych niesprzyjających
konserwatyzmowi i spychających Kościół na margines życia publicznego, i poza - z drugiej strony - pewną rolą niewielkich inicjatyw konserwatywnych, które zdobyły sobie na pewien czas prawo
głosu w centrum publicznej debaty, jest trzecie zjawisko, o wiele bardziej istotne. A mianowicie siła tradycji w Polsce i jej zakorzenienie w obyczaju, w duchowości bardzo dużych rzesz Polaków,
które sprawia, że rewolucja obyczajowa, moralna, której oczekiwano tutaj na początku lat 90., nie dokonała się, bo nie mogłaby się dokonać inaczej niż przy pomocy rewolucji z użyciem
przemocy. Po prostu tak jak w 1936 roku w Hiszpanii czy w Rosji bolszewickiej, czy w Meksyku, państwo musiałoby użyć dużej dawki przemocy, żeby nagle z Polaków, po takiej, a nie innej
historii, wyplenić duchowość i obyczajowość katolicką. Gdyby tylko garstka ludzi z "Frondy" albo "pampersi" czy parę osób z "Arcanów"
chciało na szablach podtrzymywać kopułę św. Piotra w Polsce - przypominam taki obrazek z Krasińskiego - oczywiście byłoby to groteskowe i nic by z tego nie wyszło… Względna siła tych
szabel polegała na tym, że one opierały się na olbrzymim potencjale polskiej tradycji. Nawet jeśli w wielu polskich domach trwają antyklerykalne rozmowy przy stole, to jednocześnie ksiądz
jest szanowany, a zakorzenienie obyczaju chrześcijańskiego jest na tyle głębokie, że opóźnia ów proces wyzwolenia z tradycyjnej moralności.
Proces sekularyzacji, odchodzenia od wartości, jakie przekazała nam w spadku narodowa i religijna tradycja, oddziałuje szczególnie na młodsze pokolenie. To nie znaczy oczywiście, że wszyscy
młodsi stali się liberałami czy libertynami. Obraz, który jest stereotypowo powielany przez część mediów, że przywiązani do Kościoła i do tradycji są ludzie starsi, bez wyższego
wykształcenia, mieszkający na wsi, na pewno nie odpowiada w całości prawdzie, ale niestety nie jest też tylko wymysłem mediów. Odwołanie do pewnego etosu patriotycznego staje się coraz
trudniejsze, gdy chodzi o młodych ludzi. Do coraz mniejszej liczby młodych ludzi trafia także chrześcijaństwo rozumiane tak, jak rozumieli je i głosili najautentyczniej kardynał Wyszyński czy
kardynał Wojtyła (a nie medialne kukły, jakie tworzy się współcześnie), choć oczywiście chrześcijaństwo ma bez porównania większą siłę odradzania się, odnawiania swojej duchowej
inspiracji. No i ma gwarancje wieczności, których nie ma patriotyzm. Ale nawet chrześcijaństwo ma już dzisiaj w Polsce mniejszą siłę oddziaływania i przyciągania w młodszym pokoleniu, niż
miało wówczas, kiedy ja sam byłem młody…
Można to odwrócić i powiedzieć, że z kolei inni, którzy zaoferują tym młodym optymistyczną ideologię, obiecującą triumf (zwłaszcza triumf prawicy czy konserwatyzmu) teraz, zaraz, za
rogiem, zaoferują obraz fałszujący rzeczywistość i zwerbują jedynie oportunistów. To może tłumaczyć w jakimś stopniu rozpad młodych środowisk konserwatywnych z początku lat 90.
Odejścia pewnych ludzi. Nie chodzi nawet o to, że oni byli oportunistami, ale byli może zbyt niecierpliwi, by zaakceptować na dłużej swój udział w pracy, która nie przynosi ostatecznie
władzy politycznej, panowania nad opinią czy też łatwego dobrobytu. Wybrali formułę szybkiego oddziaływania na opinię publiczną poprzez masowe media, poprzez politykę - i dali się
wciągnąć regułom gry, które narzucił mediom i polityce (a raczej polityce poprzez media, polityce wchłoniętej prze media) ów trend cywilizacyjny, któremu chcieli się przeciwstawić. Trend
sekularyzacyjny powodujący erozję tradycji, odchodzenie od utrwalonych tożsamości i proponujący w zamian perspektywę turysty swobodnie wybierającego przyjemne widoki... Oczywiście, ów trend
może zostać odwrócony. Nie przez ludzkie siły tylko, ale z ich udziałem. Konserwatysta integralny może, paradoksalnie, dostrzec nadzieję w perspektywie głębokiego kryzysu, który może
nastąpić i przewartościować zasadniczo postawy i ich oceny. Konserwatyści, którzy teraz są, wydawałoby się, na pozycjach beznadziejnych, być może okażą się w sytuacji kryzysu tymi,
którzy mieli rację. I to oni staną się punktem odniesienia w sytuacji zapaści moralnej, która doprowadzi do realnej anomii. Anomia społeczna w Polsce oczywiście nie jest jeszcze tak
głęboka, jak to niektórzy przedstawiają - np. w Rosji jest bez porównania gorzej. Ale i u nas ona się pogłębia. Niechęć do rodzenia i wychowywania dzieci jest tego najprostszym
wskaźnikiem. Nie jest to zresztą tylko perspektywa konserwatywna. Także dalecy od konserwatyzmu, lecz trzeźwi obserwatorzy współczesnego świata, jak choćby John Gray w ostatniej
"Europie", uznają, że kryzys ekonomiczny jest wynikiem wcześniejszego upadku podstawowych norm, takich jak poczucie, że długi trzeba spłacać. I jak Gray uznają, że za
kryzysem ekonomicznym przyjdzie głębszy jeszcze kryzys społeczny.
To jest obraz kończący "Dziedzictwo cnoty" Alasdaira MacIntyre’a: zachęta do tego, byśmy tworzyli jakieś nisze, niewielkie miejsca, niewielkie wspólnoty, gdzie
będziemy utrwalać to, co da się ocalić. I to właśnie także dzięki takiej postawie, po katastrofie przyjdzie odrodzenie, a przyjdzie dzięki temu, że w paru, parunastu, parudziesięciu takich
miejscach przetrwa tradycja. Wiem, że to jest perspektywa nieatrakcyjna, bo w niej bardzo ważną rolę odgrywa kryzys, czyli oczekiwanie czegoś złego, realnego nieszczęścia bardzo wielu ludzi -
choć to nie konserwatyzm za dojrzewanie owego zła, za przybliżanie owego nieszczęścia odpowiada. To była w każdym razie perspektywa nieatrakcyjna dla wielu młodych prawicowców z lat 90.,
którzy w końcu ją odrzucili i wybrali jednak układanie się z tym liberalnym światem na jego warunkach.
To jest bardzo dobre przypomnienie. Całkowicie się zgadzam, są różne role, które powinny występować obok siebie. Wcale nie absolutyzuję wyłącznie roli tych, którzy przepisują w zaciszu
święte księgi…
I właśnie dlatego jestem daleki od potępiania strategii przyjętej przez "pampersów" - zresztą dzięki niej głosy z takich nisz jak "Arcana" były przez czas jakiś w różnych miejscach publicznego rynku bardziej słyszalne. Ale zarówno rozpad owego środowiska, jak i losy poszczególnych jego przedstawicieli potwierdzają, że walec ideologiczny toczy się dalej, a perspektywa "umierać, ale powoli" okazuje się na razie bardziej realistyczna, choć niełatwa. Jednak to wcale nie znaczy, że np. ja, redagując z moimi znakomitymi kolegami "Arcana", czuję się jakimś męczennikiem czy kimś, kto się strasznie poświęca. Żyje mi się bardzo dobrze, dzięki temu, że mam tak atrakcyjne intelektualnie środowisko, że mogę trzymać się wyrobionych w debacie poglądów - i mogę pracować jednocześnie jako historyk PAN i UJ. Być może zresztą już niedługo, ponieważ pan wicemarszałek Sejmu Niesiołowski orzekł, że jako promotor pracy magisterskiej Pawła Zyzaka straciłem prawo moralne do wykonywania zawodu, zaś pani minister Kudrycka posłała w ślad za tym Komisję Akredytacyjną do Instytutu Historii UJ…
Bardzo ci dziękuję za życzliwe wsparcie, ale czy zwyciężyłem zawodowo, to będzie można orzec troszkę później. Kiedy z dystansu będzie można spojrzeć na napisane przeze mnie książki -
bo w nauce one trwają stosunkowo najdłużej. To, że byłem dość dobry, żeby wykładać na Harvardzie, na razie nie może mnie uspokajać… Dodam przy okazji, że nie wszystkie środowiska w
jednakowym stopniu są podatne na tego rodzaju polityczną presję, jakiej niezwykłym przykładem jest zorganizowana w ostatnich dniach nagonka.
Są profesorowie o długim stażu pezetpeerowskim, którzy jednocześnie mają poważny dorobek naukowy i są profesorowie o zerowym stażu pezetpeerowskim, którzy nie posiadają żadnego dorobku
naukowego.
Nie da się tego zredukować do takiego prostego schematu, że o wszystkim decyduje staż pezetpeerowski czy zaangażowanie jako TW. Rzeczą kluczową jest także autentyczny dorobek i jego ocena.
Pod tym względem naprawdę ważnym dla mnie doświadczeniem była i jest praca w Instytucie Historii PAN, gdzie nie było atmosfery zazdrości o publikacje - po prostu ludzie tam zatrudnieni
publikowali dużo w ważnych czasopismach, mieli swój dorobek i w związku z tym bez obawy patrzyli na kogoś o innych poglądach, który buduje swój dorobek.
Co do ludzi z jakimś stażem w PZPR na pewno nie miałbym żadnych wątpliwości. Sytuacja bycia tajnym współpracownikiem, jeśli to był aktywny tajny współpracownik, ktoś, kto naprawdę
donosił, tworzyłaby natomiast większy problem moralny. Chwalić merytoryczny dorobek takiego człowieka można, ale bez spuszczania zasłony na jego działalność jako TW. Oczywiście, jeżeli
ten człowiek został bardziej skrzywdzony, niż sam krzywdził, rzecz przestawia się nieco inaczej. Ale to jest kwestia indywidualnej oceny… Daleki jestem zarówno od relatywizacji przeszłości
moich kolegów z cechu historyków, jak też od ich pochopnego osądzania. Ostatnio pojawiają się nawet oskarżenia, dla mnie bardzo nieprzyjemne i absurdalne, pod adresem takich osób jak Stefan
Kieniewicz, najwybitniejszy historyk polski drugiej połowy XX wieku. On rzeczywiście zawierał rozmaite taktyczne kompromisy z władzą. Rezultatem tych kompromisów były jednak publikacje
najbardziej fundamentalnych źródeł do historii XIX wieku, publikacje książek o zasadniczym znaczeniu dla podtrzymania świadomości narodowej, pamięci o powstaniach… Oczywiście nie miał nic
wspólnego z PZPR, ale był niewątpliwie ważną postacią establishmentu naukowego w PRL. To, co robił w tej roli, opłaciło się w każdym punkcie… Opłaciło się polskiej nauce historycznej
i - powiem nieco patetycznie - opłaciło się Polsce. I to trzeba uwzględnić.
Młody wiek nie jest tutaj bez znaczenia, ale nie mówię, że to rozstrzygające kryterium, bo wtedy podpisałbym się pod stwierdzeniami, że późno urodzeni nie mają prawa zabierać głosu.
Jednak bywa często tak, że ktoś urodzony w roku np. 1980, nie bardzo w ogóle znając realia życia naukowego w PRL, błędnie przypisuje tamtym czasom standardy zupełnie wolnego kraju.
Przestrzegał wszystkich kanonów warsztatu naukowego. Zgromadził bazę źródłową wystarczającą do dobrego doktoratu - kilkaset książek, artykułów, wspomnień, dokumentów archiwalnych,
relacji (bynajmniej nie anonimowych, w kilku tylko przypadkach z zastrzeżeniem danych osobowych, które jednak zawsze były możliwe do sprawdzenia). Wykonał pracę interpretacyjną także daleko
wykraczającą poza wymagania stawiane magistrantom. Owszem, wystąpił w jego pracy inny problem. Trudno pisać o postaci, jeżeli nie próbuje się jej bronić, choćby tytułem intelektualnego
eksperymentu. Nawet jeżeli uważamy, że jej wybory były złe, musimy starać się sprawdzić, czy one zawsze wynikały z jakiejś złej woli, czy z bardziej skomplikowanej rzeczywistości.
Sądzę, że w pewnej mierze udało mi się namówić autora pracy (tak chętnie omawianej obecnie przez wszystkich tych, którzy jej nie czytali) do ograniczenia tego rodzaju prostej niechęci i jej
skutków wobec opisywanej postaci. Ale młodość to tylko jedno źródło pokusy radykalizmu w nauce czy zaangażowaniu. Jeszcze ważniejsze jest swoiste wpychanie w radykalizm poprzez
napiętnowanie, poprzez nagonkę, po której zostają tak głębokie urazy, że trudno już szukać kompromisów, zrozumienia racji drugiej strony. Jeśli ktoś dostał taką instytucjonalną czy
medialną pałką po głowie i np. zablokowano mu drogę do zawodowej kariery, to ten człowiek będzie się naturalnie radykalizował, będzie się czuł skrzywdzony i w związku z tym będzie
myślał o swoich krzywdzicielach z coraz większą, narastającą niechęcią. Bardzo trudno jest się od tego mechanizmu uwolnić. Jeżeli zablokuje się ludziom drogę kariery naukowej, to dokąd
mogą iść? Do polityki. To jest przecież przypadek Marka Migalskiego… To jest doświadczenie dostania po głowie za głoszone poglądy, które na początku mogą być miękkie i niepewne, a
potem się utwardzają. Im bardziej się tłucze młotkiem w ten gwóźdź, tym głębiej on wchodzi w mózg. Teraz chodzi o to, żeby takimi metodami zapędzić do kąta środowisko
"Arcanów".
To akurat też słyszałem od Jarosława Kaczyńskiego w rozmowie publikowanej w "Arcanach" - że popychały go takie nastroje… Ale te nastroje to realny element polityki
demokratycznej. Jeżeli elektorat ma takie zapotrzebowanie, to prowadzi się pewnego rodzaju grę z tym elektoratem. Kto wychodzi z tej gry zwycięsko - czy elektorat, czy polityka, czy wspólnota,
która jest szersza od elektoratu - to jest istota tej gry.
Zasadnicze jest przyjęcie założenia, że gdy chodzi o ludzi, którzy kiedyś np. byli w PZPR, mamy do czynienia z grupą obywateli państwa polskiego. Wszyscy obywatele powinni być adresatami
polityki demokratycznej prowadzonej w Polsce, dla której podstawowy punkt odniesienia tworzy polska wspólnota. Natomiast jest tak, że część z owych adresatów ma zupełnie inny cel, świadomie
realizowany i oni nie przyjmą takiej wspólnotowej perspektywy. Przeciwnie, chcą radykalnie zmienić tę wspólnotę albo ją rozbić. Poznajemy ich po czynach, których dokonują teraz, na
bieżąco. Obserwujemy ich w działaniu. To, co robią w ostatnich latach, jest dziś bez porównania ważniejsze od tego, co robili kiedyś…
p
, ur. 1960, historyk, publicysta, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i PAN, redaktor naczelny dwumiesięcznika "Arcana". Jeden z najwybitniejszych znawców historii stosunków polsko-rosyjskich. Opublikował m.in. książki "Jak rozbić rosyjskie imperium? Idee polskiej polityki wschodniej (1733-1921)" (1999), "Od imperium do imperium: spojrzenia na historię Europy Wschodniej" (2004) oraz "Historie politycznych tradycji. Piłsudski, Putin i inni" (2007). Wielokrotnie gościł na naszych łamach - ostatnio w nr. 232 z 13 września ub. r. zamieściliśmy jego tekst "Strach i kapitulacja Europy".
