Czym jest zachowek i komu przysługuje?
Zachowek to instytucja prawna mająca na celu ochronę interesów najbliższej rodziny spadkodawcy. Gwarantuje ona ustawowy udział w majątku, nawet jeśli zmarły w testamencie wyraźnie pominął daną osobę lub przekazał cały majątek komuś innemu. Co istotne, zachowek ma charakter wyłącznie pieniężny – nie otrzymasz w ten sposób części domu czy działki, a jedynie roszczenie o wypłatę konkretnej sumy pieniędzy przez spadkobierców.
Kto znajduje się w kręgu uprawnionych?
Prawo do zachowku przysługuje tylko najbliższym:
- Małżonkowi spadkodawcy.
- Zstępnym (dzieciom, wnukom, prawnukom).
- Rodzicom spadkodawcy (pod warunkiem, że byliby powołani do spadku).
Rodzeństwo zmarłego nie znajduje się w kręgu osób uprawnionych do zachowku. Brat czy siostra nie mogą więc domagać się zapłaty tylko dlatego, że w innej sytuacji dziedziczyliby spadek po sobie nawzajem.
Jak obliczyć wysokość zachowku?
Wysokość zachowku zależy od tego, co otrzymałbyś w przypadku dziedziczenia ustawowego (gdyby testamentu w ogóle nie było).
- Dla większości uprawnionych: Zachowek wynosi 50 proc. wartości udziału, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.
- Dla osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy: Zachowek jest wyższy i wynosi 2/3 wartości udziału ustawowego.
Przy wyliczaniu należy wziąć pod uwagę tzw. substrat zachowku. Oznacza to, że do czystej wartości spadku (aktywów minus długi, np. koszty pogrzebu) dolicza się także darowizny poczynione przez spadkodawcę za życia.
Doliczanie darowizn
To kluczowy element postępowania. Darowizny na rzecz osób obcych (niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku) dolicza się do spadku tylko wtedy, gdy zostały przekazane nie wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (śmiercią spadkodawcy). Jednak darowizny na rzecz spadkobierców oraz osób uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na czas, jaki upłynął od ich wykonania.
Kiedy można pozbawić kogoś zachowku?
Samo wpisanie w testamencie: "nic nie zostawiam synowi" nie jest wystarczające, by skutecznie wydziedziczyć uprawnionego. Wydziedziczenie wymaga wskazania konkretnej przyczyny w testamencie. Zgodnie z Kodeksem cywilnym, można to zrobić tylko wtedy, gdy uprawniony:
- Uporczywie niedopełnia obowiązków rodzinnych (np. nie kontaktuje się, nie pomaga w chorobie).
- Postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (np. żyje w sposób patologiczny).
- Dopuścił się względem spadkodawcy umyślnego przestępstwa.
Jeśli rodzic przebaczył dziecku za życia, wydziedziczenie traci swoją moc prawną.
Jak dochodzić swoich praw?
Zachowek nie wypłaca się automatycznie. Uprawniony musi aktywnie zadbać o swoje roszczenie. Sprawdź stan spadku, historię darowizn i krąg spadkobierców. Warto skorzystać z opinii rzeczoznawcy, aby wycena majątku była adekwatna do realiów rynkowych. Pierwszym krokiem powinno być skierowanie pisemnego wezwania do spadkobiercy (lub osób obdarowanych). Często pozwala to uniknąć kosztownej rozprawy sądowej.
Jeśli polubowne załatwienie sprawy zawiedzie, pozostaje pozew o zachowek. Sąd bierze pod uwagę sytuację majątkową stron i może – w wyjątkowych przypadkach – odroczyć płatność lub rozłożyć ją na raty.
Roszczenie o zachowek. Ile jest czasu?
Czas działa na Twoją niekorzyść. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat.
- W przypadku roszczeń opartych na testamencie: 5 lat od jego ogłoszenia.
- W przypadku darowizn: 5 lat od chwili śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku).
Nie czekaj, aż termin minie – po jego upływie pozwany może podnieść zarzut przedawnienia, co definitywnie zamknie Ci drogę do uzyskania pieniędzy.
Olga Skórko, dziennikarka, redaktorka, wydawczyni Dziennik.pl. Studiowała edukację medialną i dziennikarstwo na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Z marką INFOR związana od 2019 r. Pracę rozpoczynała w serwisie Dziennik zajmując się głównie poszukiwaniem i opisywaniem wiadomości z kraju i świata. Wcześniej współpracowała m.in. z Radiem ZET. Aktualnie wydawca serwisu Dziennik.pl.