: Bezpośrednią przyczyną jest fakt, że nazizm i jego potępienie stały się jednym z ważniejszych tematów kultury masowej. Temat jasny i klarowny. Komunizm natomiast i
jego ocena do tej kultury masowej nie weszły.
Bo wspomnienie zła nazizmu jest dla Zachodu, ale również i Wschodu równocześnie wspomnieniem własnej reakcji na to zło. I to wspomnienie jest odczytywane jako źródło moralnej satysfakcji.
Zarówno Zachód, jak i komunistyczny Związek Sowiecki to zło zwalczały. Oczywiście, jeśli przyjrzymy się tematowi głębiej, to mogą pojawić się wątpliwości co do siły tej reakcji,
momentu, w którym nastąpiła, motywów. Ale w takim trochę popkulturowym poglądzie sprawa jest jasna: był zły nazizm i został przez nas – Zachód, Wschód – pokonany. Co
więcej, nawet Niemcy w tej chwili podpisują się pod taką wizją. Dlatego to zło jest chętnie wspominane i potępiane. Z komunizmem rzecz ma się inaczej. Stosunek do tego systemu i jego zbrodni
nie nadaje się na źródło własnej moralnej satysfakcji, bo był on niejednoznaczny, a nierzadko wręcz haniebny.
Dokładnie tak. Wiele środowisk na Zachodzie pamięta, że w przeszłości były w stosunku do komunizmu ślepe, zamykały oczy lub wręcz akceptowały i popierały. Po drodze było wiele zakłamań
i manipulacji na temat systemu sowieckiego. Trudno się więc dziwić, dlaczego nie są zainteresowani otwieraniem tematu.
Dużą rolę odgrywa ochrona pamięci niektórych środowisk, ich dynamika wewnętrzna. Uczniowie nie chcą potępiać swoich mistrzów, stawiać ich w dwuznacznym świetle. Poszczególne grupy,
redakcje, środowiska mają swoje tabu, swój język i pojęcia. Ich naruszenie wyrzuca poza nawias tych środowisk, do których przynależność jest bardzo prestiżowa i opłacalna.
Ma pan rację, że przypomnienie korespondencji „New York Timesa” z Moskwy lat 30. nie da się obronić, to jest jednak historia haniebna. Ale rzeczywiście w tle są także
pieniądze. Bo w kontaktach między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Sowieckim ogromną rolę odgrywały pieniądze, interesy, wielkie biznesy. I tu trudno nawet mówić czy o jakimś zaślepieniu,
niewiedzy, czy naiwności. Chodziło o zysk bez sentymentów. Od samego początku ustanowienia reżimu bolszewickiego biznes zachodni był zainteresowany dobrymi kontaktami, zamówieniami, unikaniem
konfliktów. Na przykład Ford Motor Company, podobnie jak inne wielkie firmy, w latach 30. robił ogromne interesy z Sowietami.
Dokładnie tak, chociaż informacje są do zdobycia dość łatwo. Widać jednak opór. Powiem więcej, gdybyśmy zaczęli drążyć temat, doszlibyśmy do wniosku, że to właśnie dzięki
współpracy z Zachodem Stalin był w stanie zbudować potęgę gospodarczą. A to z kolei powodowało, że trzeba się było z nim liczyć. I znowu zachęcało do współpracy i zamykania oczu na
zbrodnie. Zwłaszcza jeśli chodzi o Stany Zjednoczone.
To niesamowita i smutna postać. Davis był reprezentantem prezydenta Franklina Delano Roosevelta, jego osobistym wyborem na to stanowisko. I z wielkim wysiłkiem ignorował wszelkie przejawy prawdy
o tym, co dzieje się w Związku Sowieckim. W czasie procesów pokazowych pisał raporty, że wszystko jest w porządku, zgodnie z prawem.
Tak, bo Roosevelt chciał słyszeć to, co podawał mu Davis. I tu dochodzimy do jednej z odpowiedzi na podstawowe pytanie o przyczyny różnicy współczesnego stosunku Zachodu do zbrodni nazizmu i
zbrodni komunizmu. Bo przecież prezydent Roosevelt, wielki prezydent, to jedna ze spiżowych postaci amerykańskiej historii. Czczony przez ogół opinii publicznej. A w tej sprawie, w kwestii
stosunku do Rosji Sowieckiej, jawi się w bardzo dwuznacznym świetle. Już od samego początku swojego urzędowania, a nawet wcześniej, posiadał wiedzę na temat Wielkiego Głodu, Gułagu i natury
systemu sowieckiego. Dziś wiemy, że wiedział naprawdę dużo. Niedawno ukazała się ciekawa praca doktorska, gdzie analizuje się amerykańskie raporty pisane przed 1933 rokiem, momentem
nawiązania stosunków dyplomatycznych z Moskwą, z amerykańskich konsulatów w krajach bliskich Rosji, między innymi z Rygi, Berlina. To dokumenty solidne, oparte na relacjach świadków i
wszelkich dostępnych źródłach. Wynika z nich jasno, że amerykański Departament Stanu był świetnie poinformowany, co się dzieje.
Tak, dlatego wszystko szło do sejfów. Polityka Roosevelta od początku była ukierunkowana na wyciszanie prawdy o Sowietach, na zbliżenie. Powód był prosty – sądził, że to ułatwi
wyjście z Wielkiego Kryzysu lat 30. To był ogromny rynek zbytu, Rosja potrzebowała wszystkiego i dobrze płaciła tanimi surowcami. Za tą polityką stało ogromne lobby biznesowe. A do tego był
jeszcze cel inny. Amerykański prezydent sądził też, że przy pomocy Rosji uda się zastopować Japonię na Pacyfiku. I tę swoją politykę prowadził bardzo konsekwentnie.
Tak, też się nad tym zastanawiałem. I doszedłem do wniosku, że on usilnie starał się nie wiedzieć. Tak bym to zdefiniował. Świadomie wyciszał pewne rejony swojej świadomości na ten
temat, wierzył w to, co chciał wierzyć. Bo na spotkaniach prywatnych zdarzało mu się mówić rzeczy nieprawdopodobne, na przykład, że Stalinowi ufa. Dlaczego? Bo ma intuicję, iż jeśli da mu
się wszystko, co ten chce, to Stalin będzie dobrym sojusznikiem w budowie lepszego, demokratycznego świata. Roosevelt mówił to do Williama Christiana Bullitta, pierwszego ambasadora USA w
Moskwie, poprzednika Davisa. Co ciekawe, Bullit przed 1933 rokiem był wielkim entuzjastą Sowietów. Dlatego został nominowany na to stanowisko, prezydent chciał bowiem z Rosji dobrych wiadomości
i pod tym kątem dobierał ludzi. Ale Bullit już po kilku latach przejrzał na oczy, ostrzegał prezydenta, że to jest śmiertelna tyrania, bandycki system i nie należy z nim współpracować.
Tak, i ten już nie zawiódł oczekiwań.
Do końca życia nie zmienił poglądów, zawsze wspominał z dumą osobistą audiencję u Stalina.
Duranty nie był ideologicznie zafascynowany Związkiem Sowieckim. Jego motywem przewodnim było karierowiczostwo. Jego korespondencje były zresztą efektem taktyki Sowietów, którzy bardzo szybko
zorientowali się, iż w prasie zachodniej panuje konkurencja. Konkurencja także o akredytacje w Moskwie, bo to był hot topic, gorący temat. Rewolucja, zmiany – każdy chciał wiedzieć,
co się tam dzieje. Duranty początkowo pojechał na krótki pobyt w latach 20. I bardzo szybko zorientował się w regułach gry, zrozumiał, że jak będzie pisał relacje pozytywne, to dostanie
akredytacje. I to konsekwentnie robił. Redaktorzy też byli zadowoleni. Rosła jego pozycja w Rosji, miał coraz lepsze kontakty z komunistyczną elitą władzy. A w Stanach uchodził za
wspaniałego znawcę Rosji, pisał nawet raporty dla Roosevelta. Ale nie wszystkie gazety na to szły, na przykład londyński „Times” odrzucił takie warunki i nie miał w latach
20. i 30. nikogo w Moskwie. Większość gazet godziła się jednak bez problemów.
Oczywiście, wiedział o Wielkim Głodzie, któremu zaprzeczał, znał prawdę o obozach Gułagu, które opisywał w sielankowych barwach. Prywatnie, choćby podczas spotkań z brytyjskimi
dyplomatami, wprost mówił, że „być może i dziesięć milionów ludzi umarło w zeszłym roku z głodu”. Ale jednocześnie w swoich korespondencjach pisał, że jakiekolwiek
wymysły o głodzie są wynikiem wrogiej propagandy, która chce storpedować nawiązanie stosunków dyplomatycznych między USA a Związkiem Sowieckim. Za te właśnie teksty dostał Pulitzera. W
sumie zadowoleni byli z niego i jedni, i drudzy.
To ma jeszcze starsze niż reżim bolszewicki źródła, jeszcze Rosję carską ostrzegano jako krainę trochę mityczną, wielkich możliwości, którą trzeba oceniać inaczej niż inne kraje. Tę
naiwność Zachodu Sowieci wykorzystywali.
A przecież Gliksman to nie Francuz, Anglik czy Amerykanin. W Polsce o Sowietach wiedziano dużo, była wojna 1920 roku i straszliwe doświadczenia obecności bolszewików, była bliskość granicy.
A jednak już kilkanaście lat po tej wojnie Gliksman ma wątpliwości, zastanawia się, czy ta czarna wizja Rosji Sowieckiej nie jest przesadzona.
Słonimski miał odwagę nie zrezygnować z wątpliwości. Tam jest ta słynna scena, kiedy tragarz po powrocie pyta go: „Jak tam jest?”. I oczekuje jakiejś nadziei,
potwierdzenia, że jest lepszy świat. A Słonimski odpowiada chłodno: „Różnie”. To różni go choćby od Sartre’a, który uważał, że nawet jeśli zna się
prawdę, trzeba kłamać, bo właśnie tacy tragarze stracą nadzieję.
Na Zachodzie jednak dobrze znane i popularne. A tytułowe słowa, to zdanie, jakim pożegnał go współwięzień, gdy Polak opuszczał łagier po układzie Sikorski – Majski. Sam Gliksman
zeznawał jako świadek w ważnym procesie, jaki Aleksander Krawczenko, który w 1944 roku uciekł z sowieckiej misji do spraw lend-lease’u, wytoczył propagandystom Sowietów we Francji.
To był bardzo ważny moment, przez w sumie dwa procesy przewinęły się dziesiątki świadków, którzy powiedzieli prawdę o systemie sowieckim, o Gułagu.
To zależy dla kogo. Kręgi polityczne mogły wiedzieć właściwie od zawsze. Roosevelt mógł co najwyżej na własne życzenie zamykać oczy. Problem był jeden – to zawsze były dowody
z drugiej ręki, z opowiadań, opisów. Zachód nie wyzwolił obozów sowieckich, jak to się stało w przypadku niemieckich obozów koncentracyjnych. Nie było zdjęć, filmów pokazujących stosy
trupów. I zawsze w obiegu była wersja przeciwna, preparowana przez propagandę sowiecką i zachodnich poputczików. A więc dla ludzi spoza tego kręgu politycznego były co najmniej dwie prawdy do
wyboru.
Tak, nazizm zdarzył się poza tym na Zachodzie. A obozy sowieckie były daleko. Chociaż już po drugiej wojnie światowej świadectw było tak wiele, były tak spójne i wzajemnie się
potwierdzające, że trzeba było nie chcieć wiedzieć. Zresztą, duża w tym rola polskich uchodźców, którzy dużo na Zachodzie pisali i opowiadali o swoich przeżyciach w sowieckich
obozach.
Katyń jest częścią historii postrzegania sowieckich zbrodni. II wojna światowa i sojusz ze Stalinem jeszcze wzmocniły tendencję do unikania prawdy o tym reżimie. Bo wszystko, co napisano
złego o Rosji, o tym, co się tam dzieje, mogło podważyć sojusz aliantów walczących z Hitlerem. A zachodnie rządy cały czas obawiały się, że koalicja nie wytrzyma, że skoro Stalin
dogadał się z Hitlerem w 1939 roku, to kto wie, może wykona kolejną woltę? Więc im bardziej się bano Stalina, tym mocniej starano się pokazać, jak bardzo mu się ufa. Wyciszano więc, także
przy pomocy cenzury, nacisków, wszelkie relacje o jego zbrodniach. I Katyń od razu dostrzeżono jako wydarzenie, które może rozsadzić koalicję. Tak samo zresztą patrzyli na swoje odkrycie
Niemcy. A więc za wszelką cenę trzeba było tę prawdę wyciszyć.
Tak, chociaż stosunek rządu amerykańskiego był nadal niejednoznaczny. Na przykład Głos Ameryki, stacja zimnowojenna, cenzurował doniesienia o Katyniu. Dlaczego? Bo przypominanie tej sprawy
przypominało równocześnie stosunek władz amerykańskich do tej zbrodni w czasie, gdy została ujawniona.
To się udaje dopiero w roku 1985! Czyli już za Gorbaczowa, jedenaście lat po wydaniu „Archipelagu Gułag” Sołżenicyna. Ale trzeba pamiętać, że nie we wszystkich krajach
stosunek do komunizmu był taki sam. We Francji partia komunistyczna miała duże poparcie, elity były sowietami zafascynowane. Tak naprawdę przełamał to dopiero Sołżenicyn. Ale już w Stanach
Zjednoczonych komunizm jako ideologia nigdy się nie cieszył znaczącym poparciem. A i tak jego zwolennicy to byli głównie imigranci. Więc gdy zaczęła się zimna wojna, łatwiej było mówić
prawdę o Sowietach.
Jest wiele dowodów, że Stalin odbierał zachodnią bierność jako ośmielanie. Czuł się jeszcze pewniejszy, uważał, że może iść w zbrodniach tak daleko, jak chce. Oczywiście, nie wiemy,
ile mocny nacisk by zmienił. Ale nawet nie próbowano. Nie wykorzystano faktu, że dla Stalina współpraca gospodarcza z Zachodem był kwestią podstawową w planie zbudowania nowoczesnej
gospodarki, przecież na starcie nie miał przemysłu, technologii. To można było wykorzystać.
Może, ale to będzie proces powolny. Na pewno sytuacja jest dużo lepsza niż przed rokiem 1990, także dlatego, że otworzyły się archiwa. Ale na przykład w Rosji tylko na chwilę, tam trwa
nostalgiczna redukcja wiedzy i pamięci na ten temat. Jednak nawet w oparciu o to, co do tej pory ujawniono, nie da się już prawdy o Gułagu zanegować. Choć wszystkie przypadki, zdarzające się
głównie w zachodniej Europie, pomniejszania czy wygładzania skali zbrodni sowieckich, zasmucają. Miliony ofiar Gułagu zasługują na prawdę i pamięć. Zapomnienie byłoby zwycięstwem
oprawców, którzy swoim ofiarom często mówili: nikt o tym, co tu przeżywacie, nie usłyszy, nikt w to nie uwierzy.
*Dariusz Tołczyk (ur. 1962), od 12 lat wykłada języki i literaturę słowiańską na University of Virginia w USA. W 1986 roku ukończył polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim i wyjechał do Stanów Zjednoczonych, ukończył studia doktoranckie na Harvardzie. Publikował m.in. w „Partisan Review”, „Literary Imagination”, „History and Literature”, „Więzi”, „Znaku”. „Gułag w oczach Zachodu” ukazał się nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka. W przygotowaniu wydanie w języku angielskim.
