Żadnych zakazów nie ma.
Jeśli ksiądz ma przyjaciela, który był niewierzący, nie będzie miał z tym problemu. W internecie toczy się dyskusja na temat ewentualnego udziału biskupów w pogrzebie profesora Religi. Nie
ma w tej materii żadnych ustaleń. Jeśli jakiś biskup się z profesorem przyjaźnił, na pewno pójdzie na jego pogrzeb. Natomiast księża, biskupi, którzy pana profesora podziwiali z pewnego
oddalenia, będą się modlić w jego intencji. Za osoby niewierzące trzeba się modlić i to nie oznacza braku szacunku dla ateistycznych poglądów. Po prostu skoro wierzę, to chcę dla zmarłego
dobrze. A dobrem jest życie w Bogu.
Kościół zawsze mówił na ten temat niewiele. Uznaje, że los każdego człowieka po śmierci zależy od Boga. Warto zacytować dokument Soboru Watykańskiego II - Konstytucję Dogmatyczną o
Kościele. W punkcie 16 czytamy: "Ci bowiem, którzy bez własnej winy nie znając Ewangelii Chrystusowej i Kościoła Chrystusowego, szczerym sercem jednak szukają Boga i wolę jego przez
nakaz sumienia poznaną starają się pod wpływem łaski pełnić czynem, mogą osiągnąć wieczne zbawienie". I dalej: "Nie odmawia też Opatrzność Boża koniecznej do
zbawienia pomocy takim, którzy bez własnej winy w ogóle nie doszli jeszcze do wyraźnego poznania Boga, a usiłują, nie bez Łaski Bożej, wieść uczciwe życie".
Kościół zakłada, że niewierzący może być uczciwy, jeśli szuka, zadaje sobie pytania. I z różnych powodów udziela takich a nie innych odpowiedzi. Nawet jeśli do końca twierdzi, że Boga
nie ma, pozostaje wierny swemu sumieniu. Taki człowiek jak najbardziej może być zbawiony. Niemiecki filozof Karl Rahner mówił o "anonimowych chrześcijanach". To ci, którzy
uważają się za niewierzących. Ale ich przeczucie tajemnicy człowieka i świata jest tak mocne, że my wierzący mamy prawo widzieć w nich działanie łaski. Są niewierzący, którzy
przeczuciem tej tajemnicy biją jednak na głowę formalnych chrześcijan.
Nie rozumiem tego zarzutu. Wyobraźmy sobie, że Żyd czy muzułmanin patrzy na mnie, nie podziela mojej wiary, ale widzi we mnie to, co jest cenne w jego religii, Jeśli nazwie mnie
"anonimowym Żydem" albo "anonimowym muzułmaninem", czy mam powód czuć się urażony? Cieszyłbym się tylko z tego, wcale nie czułbym się wpychanym w jego
ramy. On dostrzega we mnie to, co jest dla niego drogie, piękne, dobre.
Ktoś może dojść do niewiary nie na skutek refleksji, a grzechów, niemoralności. Brak wiary ma to tylko racjonalizować. Ale są i tacy, których droga budzi szacunek.
Kościół naucza, że grzech ma miejsce wtedy, gdy człowiek dokonuje czynu sprzecznego z wolą Bożą "świadomie i dobrowolnie". Jeśli ktoś dokonuje złego czynu, ale jest
przekonany, że tak mu nakazuje sumienie, jest czysty. Dotykamy tu ważnej kategorii: sumienia. Święty Tomasz z Akwinu mówił, że jeśli człowiekowi sumienie nakazuje odrzucić naukę Chrystusa,
powinien on pójść za sumieniem. Czym się powinniśmy kierować? Ideologią? Modą? Sobór Watykański II nazwał ludzkie sumienie "sanktuarium człowieka".
Naturalnie wielu ludzi własne sumienie zaniedbuje. Ale jeśli ktoś dba o nie, nie ma z tym kłopotów. Jeśli ktoś trwa przy swoich ateistycznych poglądach zgodnie z sumieniem, to nie uczestniczy
w grzesznym procesie. Może błądzić, a jednak zasługuje na szacunek.
Przytaczam nauczanie Kościoła. Ale my katolicy nie zawsze je znamy. Dotyczy to także duchownych. Czasem głoszą tylko własne poglądy i uprzedzenia.
Ale to nie jest sprzeczne z tym, co powiedziałem. Profesor Religa do końca głosił pogląd, że jest ateistą. Gdyby rodzina zaczęła się nagle dla niego domagać pogrzebu w rycie katolickim,
Kościół powinien odmówić. I to wcale nie oznaczałoby braku szacunku dla jego poglądów, sugestii, że zostanie potępiony. Ale katolicki pogrzeb to nie jest usługa, która należy się
każdemu, kto zapłaci. On wynika z założenia, że osoba chowana należała do tego Kościoła. Profesor Dec głosił sprzeczny z nauczaniem Kościoła pogląd na aborcję. Nie wyrzekł się go do
końca. Jego katolicki pogrzeb byłby źródłem zgorszenia, pomieszania pojęć. To nie jest magia ani teatr.
Jeśli ktoś nawrócił się na łożu śmierci, należy mu zrobić katolicki pogrzeb. Przesłanką może być spowiedź, sakrament chorych albo nawet wypowiedzenie życzenia. W przypadku profesora
Deca czegoś takiego zapewne nie było. Powtarzam, odmowa takiego pogrzebu nie jest wyrazem braku szacunku. A o zbawieniu czy potępieniu decyduje w ostateczności osobista relacja osoby umierającej
z Bogiem. Kościół nie jest w stanie w tę relację do końca wniknąć. Musi trzymać się faktów znanych wspólnocie. Bezsensowne jest wprowadzenie do kościoła trumny, jeśli on za życia do
kościoła nigdy nie wpadał. Zawsze można jednak pójść na cmentarz i pomodlić się za zmarłego.
Dzisiaj patrzymy na samobójstwo inaczej niż kiedyś - uznaje się go za przejaw choroby, a więc czyn nie całkiem dobrowolny. Natomiast zgadzam się - księża postępują różnie. Często
nieporadnie stosują ogólne zasady. Wolałbym jaśniejsze kryteria. Ale też w wielu wypadkach bardzo trudno poznać prawdę. Czy dana osoba, choć grzeszna i słaba, mieściła się we wspólnocie
Kościoła, czy z tą wspólnotą konsekwentnie zerwała. Ludzkie decyzje bywają bardzo skomplikowane.
.
Z członkami PZPR sprawa była o tyle skomplikowana, że oni często prowadzili podwójne życie. Mówili to, co mówili, a potajemnie przyjmowali sakramenty czy zawierali związki małżeńskie. To
było dwuznaczne, a jednak księża tę dwuznaczność akceptowali. A co do ogólnej zasady - jeśli ktoś otwarcie deklarował niewiarę, nie ulegałbym rodzinie. Nawet jeśli naraziłbym się na
krytykę: jak to, klecha odmawia pochówku? Jeśli od tej zasady odejdziemy, sakramenty, religijne posługi staną się rytem magicznym, a w konsekwencji farsą. Kiedyś uczestniczyłem w programie
radiowym. Do radia zadzwonił człowiek i deklarował: jestem ateistą, a jednak chcę mieć kościelny pogrzeb. Bo nie wyobrażam sobie inaczej. To była sytuacja tragikomiczna. Rolą Kościoła nie
jest uleganie temu.
Rzeczywiście. Mam nadzieję jednak, że nie jest to tylko uznanie dla czerwonego dywanu, pięknego wystroju świątyni czy organów. Ludzie wyczuwają, że w uroczystościach kościelnych jest
głębszy sens. Otwarcie na coś, czego nie sposób nawet nazwać, ale co się wyczuwa. Uczestniczyłem kiedyś jako uczeń szkoły podstawowej w świeckim pogrzebie swojej koleżanki, dziewczynki z
drugiej klasy. Jej ojciec, wysoki działacz PZPR, ku zgorszeniu całego miasta sięgnął po partyjny ceremoniał, a mnie pani dyrektor wytypowała do wygłoszenia mowy nad grobem. Potem miałem
zresztą za tę mowę burę od księdza prefekta. Ale wyczuwałem już wtedy smutek tego pogrzebu, jakąś przedziwną płaskość, beznadzieję uroczystości. Sami niewierzący także to czują.
Aczkolwiek wierzyłem i wierzę, że i tak koleżanka jest w niebie.
To był jedyny przypadek. Zdarza mi się jednak prowadzić pogrzeb katolicki, a ja już w kościele mam wrażenie, jakbym był wśród ludzi niewierzących. Mówię: "Pan z wami" i
nie ma kto odpowiedzieć. Uroczystość niby religijna, a jednak i ja, i uczestnicy czujemy się dziwnie.
Raczej gorączkowe poszukiwanie odpowiedniej formuły. Na przykład właściwych słów, które nadałyby uroczystości jakiś sens. Żeby nie wykorzystywać momentu do nawracania niewiernych, ale
też powiedzieć tym ludziom coś ważnego.
Kapłan nie może udawać, że sprawa wiary na przykład przyjaciela w ogóle go nie obchodzi. Z drugiej strony nie może być nachalnym, wykorzystywać ostatecznego momentu. Rozmową, gestem, samą
obecnością przy takiej osobie można dać czytelny sygnał gotowości do rozmowy na taki temat. Bo on przecież i tak wisi w powietrzu. Ale nie można takiej chwili wykorzystywać
To prawda. Tego nie da się ustalić w teorii.
Ja przeżyłem sytuacje odwrotne. Chory znajomy, niekoniecznie bliski, dawał mi w obliczu sytuacji ostatecznej okazję do rozmowy. To się raz, drugi kończyło spowiedzią i nawróceniem.
Oczywiście, Niech pan zwróci uwagę, że przez dwa tysiące lat Kościół nikogo po nazwisku nie uznał za potępionego. Wierzymy w to, że i Stalin, i Hitler mogą zostać zbawieni. Pewna
mistyczka ofiarowała za Hitlera swoje cierpienia. Tym bardziej dotyczy to ludzi dobrych. Kościół ma swoich świętych, błogosławionych, ale każdy ma prawo mieć przekonanie, że dowolna osoba:
czy wujek, czy profesor Religa zostali zbawieni. Ja jednak wolę słowo "nadzieja" niż "przekonanie". Bo pewność byłaby herezją.
*Ks. Dariusz Kowalczyk, warszawski prowincjał jezuitów
