Bohaterstwo Ulmów? Jak najbardziej, ale bez informacji, że nazistom wydał ich Polak. PiS pisze historię na nowo

Twórcy Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku nie ustają w walce o ocalenie własnej wizji placówki. „Nie było wcześniej sądowej obrony historii przed polityką” - mówi ich prawnik.

– mówi mecenas Maciej Ślusarek, który w procesie o prawa autorskie do wystawy głównej w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku reprezentuje jej twórców: prof. Pawła Machcewicza, dr. Janusza Marszalca, dr. hab. Piotra Majewskiego i prof. Rafała Wnuka.

To nie kolekcja militariów

Szczyt pochylonej ceglano-szklanej bryły muzeum widzimy już idąc ulicą Szeroką w Gdańsku, na której kończymy spacer po Starym Mieście. Do wejścia prowadzi nas ścieżka wzdłuż kanału Raduni. Żeby zwiedzić wystawę główną, schodzimy 14 metrów pod ziemię – kiedy w 2012 r. ruszyła budowa, było tu jezioro.

1,7 tys. metrów kwadratowych, ok. 6 tys. fotografii, blisko 300 minut filmów, 100 map. I 40 tys. eksponatów zgromadzonych dzięki współpracy z kilkuset instytucjami w kraju i za granicą – oglądamy niecałe 5 proc. z nich. Bo każdy element został starannie wybrany, zastępuje kilkaset stron tekstu i ma swoje znaczenie dla opowieści.

A o czym ona jest? Druciane szkielety parasoli mówią o transportowanych do Auschwitz Żydach, którzy nie wiedzieli, co ich czeka. Wyprasowana koszula o żonie niepogodzonej ze stratą męża w Katyniu. Kufer wywiezionej do Kazachstanu rodziny Małachowskich – o utracie domu, tułaczce, zimnie i głodzie.

Zdjęcia przypominają te, które kilkadziesiąt lat po zakończeniu II wojny światowej zrobił w Demokratycznej Republice Konga, Czeczenii czy Afganistanie Krzysztof Miller: zniszczona Warszawa w kolorze i dziesięcioletnia Kazimiera Mika pochylona nad ciałem siostry, która zginęła w niemieckim nalocie chwilę wcześniej – gdy wykopywała ziemniaki na polach oblężonej stolicy.

Przejmujące dźwięki cerkiewnej muzyki w tle filmu o losach jeńców radzieckich. Na ścianie obok fragmenty konwencji genewskiej mówiące o tym, jak powinni być traktowani.

Mają na wystawie głównej swoje miejsce Irena Sendlerowa, Władysław Bartoszewski, Jan Karski, Józef Kusociński, rotmistrz Witold Pilecki, generał August Emil Fieldorf, ps. „Nil”. Są też postaci, o których nie przeczytamy w żadnym podręczniku historii, np. 13-letni Zdzisław Wysocki, który po niemieckim nalocie na kolumnę uchodźców zmarł w szpitalu, czy robotnik przymusowy Zygmunt Pycia, który zginął w czasie bombardowania Weimaru.

To jedyne muzeum wojny, w którym głos audioprzewodnika należy do kobiety.

Scenariusz, na podstawie którego powstała wystawa główna, napisało czterech historyków: prof. Paweł Machcewicz, dr Janusz Marszalec, dr hab. Piotr Majewski i prof. Rafał Wnuk. Od początku założyli, że ma być to muzeum wojny, a nie kolekcja militariów.

"Jak wybrnąć ze sprzeczności między polską i niemiecką pamięcią?"

Wszystko zaczęło się od opublikowanego w listopadzie 2007 r. w „Gazecie Wyborczej” tekstu dr. Machcewicza „Muzeum zamiast zasieków”. Trwał konflikt o polsko-niemiecką historię, którego główną osią były przymusowe przesiedlenia. Historyk zastanawiał się, jak odpowiedzieć na projekt stworzenia w Berlinie ośrodka muzealno-dokumentacyjnego poświęconego przymusowym wysiedleniom, a sygnowanego nazwiskiem Eriki Steinbach (nie powstało ostatecznie w formule przez nią zapowiadanej).

„Czy mamy się godzić na to, by wysiedlenia Niemców miały być teraz wyodrębnione z obrazu II wojny światowej i jej konsekwencji, w sytuacji gdy nie zostały należycie upamiętnione inne kategorie ofiar II wojny światowej, która w Niemczech w masowym odbiorze jest widziana głównie przez pryzmat Holocaustu? Kto w Niemczech czy w Europie – poza garstką zawodowych historyków – słyszał np. o wymordowaniu przez kilka dni Powstania Warszawskiego kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców Woli, głównie kobiet i dzieci?” – pytał historyk. „Jak wybrnąć z tej sprzeczności między polską i niemiecką pamięcią? Jak pogodzić naszą wrażliwość historyczną z prawem Niemców do upamiętniania własnych rzeczywistych cierpień, a także wielkiego, niezaprzeczalnego osiągnięcia Republiki Federalnej, jaką była integracja milionów przesiedlonych w kraju straszliwie zniszczonym przez wojnę?”.

Kilkanaście akapitów dalej podał odpowiedź: nowy szef rządu Donald Tusk powinien w trakcie pierwszych wizyt w europejskich stolicach ogłosić budowę muzeum II wojny światowej, w którym historia byłaby pokazana z perspektywy kraju i regionu mającego za sobą doświadczenie totalitaryzmu nie tylko nazistowskiego, ale i radzieckiego. „Takie muzeum (…) miałoby też wielkie znaczenie dla wprowadzenia do kształtującej się europejskiej pamięci historycznej nieobecnych w niej praktycznie wątków, jak pakt Ribbentrop-Mołotow, Katyń, radziecka okupacja wschodniej części Rzeczypospolitej i krajów bałtyckich, postępowanie Armii Czerwonej i NKWD w latach 1944–1945. Takie przedsięwzięcie mogłoby liczyć na poparcie nowych członków Unii, którzy często zderzają się z murem niezrozumienia i ignorancji ze strony zachodnich Europejczyków”.

11 lat później Machcewicz będzie czytał w prawicowej prasie i słyszał w publicznej telewizji, że wystawa główna, którą współtworzył, to „prezent Donalda Tuska dla Angeli Merkel”; że jej podyktowana przez Brukselę narracja jest proniemiecka, wątki polskie nie są wystarczająco wyeksponowane, Irenę Sendlerową ukryto za hydrantem, a rotmistrza Witolda Pileckiego nie ma tu wcale. I razem z Marszalcem, Wnukiem i Majewskim usiądzie w sądowej ławie, by jej bronić.

Jedyne takie muzeum

Donalda Tuska przekonał tekst Pawła Machcewicza, dlatego powierzył mu zadanie budowy Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (a nie jak pierwotnie zakładał historyk – w Warszawie). Otwarto je już po zmianie władzy w Polsce – w marcu 2017 r. Znawca historii Europy Środkowo-Wschodniej, Amerykanin prof. Timothy Snyder, po wyjściu z wystawy głównej nazwał przedsięwzięcie „osiągnięciem cywilizacyjnym”. – – uważa profesor Uniwersytetu Yale, autor m.in. „Skrwawionych ziem”.

– – mówiła Sara J. Bloomfield z Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.

Tajemnicą poliszynela jest, że do otwarcia wystawy mogło w ogóle nie dojść. W 2015 r. sytuacja polityczna w Polsce zmieniła się o 180 stopni. Wybory wygrało Prawo i Sprawiedliwość (PiS), które wraz z koalicjantami tworzącymi Zjednoczoną Prawicę, postanowiło pojęcie polityki historycznej wypełniać inną treścią.

Politykom PiS z Jarosławem Kaczyńskim na czele oraz prawicowym historykom i publicystom, w tym prof. Janowi Żarynowi, Piotrowi Semce i Cezaremu Gmyzowi, wystawa główna nie podobała się już na etapie projektu. A kiedy niektórzy z nich ją zobaczyli, mówili, że jest „słaba” oraz zaczęli tworzyć powtarzane dziś w kółko mity o schowanej gdzieś głęboko Sendlerowej, braku rotmistrza Witolda Pileckiego czy szerzej – wątków polskich. Przeszkadza im też jej pacyfistyczna wymowa, bo oczekiwali tu raczej rozgrzewki dla żołnierzy Wojsk Obrony Terytorialnej czy pomnika polskiego czynu zbrojnego. Uczynienie życia codziennego cywilów i żołnierzy, a nie historii militarnej, głównym tematem wystawy Piotr Semka nazwał „dziwacznym”. Recenzował: „Przez wiele lat narzekano – niekiedy słusznie, że opowieści o wodzach i bitwach nie zauważają cierpienia zwykłych ludzi. Dzisiaj obserwujemy przechył w odwrotnym kierunku: skupienia się wyłącznie na losach ludności cywilnej z programowym wręcz wypychaniem dumy z dziejów militarnych na margines” („Plus Minus” z 11.08.2016). Ostatecznie 23 marca 2017 r. prof. Paweł Machcewicz wprowadził do budynku przy pl. Władysława Bartoszewskiego pierwszą zwiedzającą – 96-letnią prof. Joannę Muszkowską-Penson, łączniczkę Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, więzioną na Pawiaku i w obozie Ravensbrück, a w latach 80. działaczkę Solidarności. Kilka dni później stracił stanowisko.

Minister Piotr Gliński ostatecznie doprowadził do przejęcia Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku i połączył je z właśnie powołanym do życia Muzeum Westerplatte. Ten ruch umożliwił mu zastąpienie prof. Machcewicza dr. Karolem Nawrockim, wcześniej historykiem Instytutu Pamięci Narodowej (IPN). Nowy dyrektor przystąpił do wprowadzania w wystawie głównej zmian. Chciał, aby prezentowała ona „prawdziwą historię Polski” i „polski punkt widzenia”.

Prof. Paweł Machcewicz od decyzji ministra Glińskiego odwołał się do Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA). Kiedy NSA uznał, że akt ministerialny w tym kształcie nie leży w jego właściwości, historyk nie mając szans na rozstrzygnięcie sprawy w Polsce, złożył skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz). Według nowego dyrektora „doniósł na Polskę”. – – powiedział w rozmowie z DoRzeczy.pl.

Pisanie historii na nowo

Karol Nawrocki zaczął od zmiany filmu podsumowującego wystawę główną. Wchodzimy do sali podzielonej murem zakończonym drutem kolczastym. Przypomina Mur Berliński. Kończy się wojna. Zapada żelazna kurtyna. Do listopada 2017 r. oglądaliśmy tu zrealizowany specjalnie dla Muzeum film Matta Subiety, tzw. dyptyk. W jego tle słychać „The House of the Rising Sun”. Ballada The Animals opowiada o popełniającym wciąż te same błędy człowieku. Po lewej stronie ekranu oglądamy migawki z zachodniego bloku, a po prawej – ze wschodniego: wydarzenia polityczne i przemiany w kulturze. Narracja nie kończy się na 1989 r. Na całym ekranie widzimy znane z dzienników telewizyjnych kadry: Korea Północna, Ukraina, Syria. Dobrze korespondują z umieszczonymi w sali kolorowymi zdjęciami zniszczonej Warszawy.

Zdaniem nowej ekipy film był zły przez swoją pacyfistyczną wymowę, zbyt głośną oprawę muzyczną, nielicujący z powagą miejsca wydźwięk („ballada jest o burdelu”), a do tego w scenie o wydarzeniach w Stoczni Gdańskiej pokazywał Lecha Wałęsę i młodego Pawła Adamowicza, a nie było w nim Anny Walentynowicz.

Film Subiety został więc w listopadzie 2017 r. zastąpiony animacją IPN „Niezwyciężeni”.

Gitarowe brzmienia musiały ustąpić inwazyjnemu dźwiękowi. Słyszymy lektora, który rzuca hasła: „Ratujemy Żydów”, „Oddajemy życie w imię godności i wolności”, „Zostajemy zdradzeni”, „Papież daje nadzieję na wygraną”, „Komuniści przegrywają”, „Wojna zakończona”, „Zwyciężyliśmy”, „Nie błagamy o wolność, my o nią walczymy”. Ci, którzy są ciekawi, jak wypada porównanie obu obrazów, mogą przekonać się, oglądając je na YouTube.

– – komentuje prof. Michał Bilewicz, psycholog i kierowniki Centrum Badań nad Uprzedzeniami przy Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. „Poprawek” jest łącznie kilkanaście. Na poziomie treści: zmniejszyła się liczba żołnierzy, którzy przewinęli się przez szeregi radzieckich oddziałów partyzanckich. Za to urosła polska partyzantka, bo zsumowano liczbę partyzantów z liczbą żołnierzy AK. Dołożono większe zdjęcie rotmistrza Witolda Pileckiego. A ponieważ twórcom wystawy głównej zarzucono pominięcie w narracji losów duchownych katolickich, dodano też stanowisko multimedialne poświęcone o. Maksymilianowi Kolbemu – przedwojenną antysemicką działalność wydawniczą ojca Kolbe nazwano „ewangelizacyjną”.

Gablotę poświęconą kierującemu kontrwywiadem Obrony Wybrzeża i straconemu w 1942 r. kapitanowi Antoniemu Kasztelanowi przeniesiono z kolei w miejsce, w którym biegnie opowieść o tym, co działo się chwilę przed wybuchem wojny. Łatwo ją więc przeoczyć. Od marca 2018 r. w sali poświęconej Polskiemu Państwu Podziemnemu, gdzie zaprezentowano jego złożoną strukturę, zwiedzający mogą zobaczyć dwie dziury w ścianach: ma być lepiej widać Irenę Sendlerową i Władysława Bartoszewskiego. Wcześniej obie postacie miały wydzieloną przestrzeń o znaczeniu symbolicznym. Wajchy, przekładnie, rury: jesteśmy przecież w piwnicy. Bo Irena Sendlerowa nazywała swoją działalność „konspiracją w konspiracji”. Zwiedzający chwalili sobie, że z historią ratującej żydowskie dzieci pielęgniarki mogli się zapoznać w wyciszonym miejscu. Teraz atmosfera w sali się zmieniła.

W marcu tego roku dr Nawrocki dołożył też wielkoformatowe zdjęcie rodziny Ulmów, która uratowała Żydów, ale bez informacji, że nazistom wydał ich Polak. „«Zdemolowaliśmy» właśnie z Markiem Szymaniakiem [kierownikiem działu naukowego – od red.] kolejną część ekspozycji” – pisał na Facebooku.

Ocalały z Holokaustu Edward Mosberg dla "DGP": Trzeba pamiętać, że byli również polscy zdrajcy i mordercy, tak samo jak Żydzi

Zobacz również

W sali poświęconej sytuacji w ZSRR przed wybuchem wojny dr Nawrocki grę planszową o planie pięcioletnim zastąpił rewolwerem Nagant. Planszówka pokazywała skalę propagandy i proces budowy „Homo sovieticus” – nowego człowieka.

Zbliżając się do końca wystawy, przyglądamy się rekonstrukcji zniszczonego wojną miasta. Latem tego roku zmieniła się tu tablica informująca o statystycznej liczbie ofiar wojny w poszczególnych krajach z rozbiciem na żołnierzy i ludność cywilną. Na oryginalnej straty Niemiec i Rosji w liczbach bezwzględnych były większe niż Polski. Machcewiczowi, Marszalcowi, Wnukowi i Majewskiemu nowe władze muzeum zarzuciły więc „niegodną manipulację”. Nowa tablica ma „oddać rzeczywiste straty osobowe poszczególnych narodów”: teraz Polska jest krajem najbardziej poszkodowanym. Ale w wyliczeniach są błędy, np. rozmiar strat cywilnych poniesionych przez Czechosłowację jest zaniżony, straty cywilne poniesione przez Rumunię – pominięte.

Ingerencja w prawa autorskie

Dlaczego każda zmiana ma znaczenie? Bo wystawa główna, podobnie jak w Muzeum Powstania Warszawskiego i POLIN – Muzeum Historii Żydów Polskich, ma charakter narracyjny. Porównać możemy ją do filmu dokumentalnego, który ma początek, rozwinięcie i zakończenie, a każde słowo, dźwięk i ruch kamery są ważne.

– – podsumowuje prof. Michał Bilewicz. – – dodaje prof. Bilewicz.

Po czyjej stronie jest racja?

Autorzy scenariusza, na podstawie którego powstała wystawa główna, nie poddali się. 19 stycznia br. przejęte przez PiS Muzeum otrzymało pozew o naruszenie ich praw autorskich. Historycy nie domagają się pieniędzy. Walczą wyłącznie o przywrócenie ekspozycji oryginalnego kształtu. Oczekują również przeprosin.

– – wyjaśnia reprezentujący ich mecenas Maciej Ślusarek z Kancelarii Leśnodorski, Ślusarek i Wspólnicy. Muzeum reprezentuje radca prawny dr Zbigniew Pinkalski z krakowskiej kancelarii Traple Konarski Podrecki i Wspólnicy. Krytycy autorów wystawy głównej przekonują, że to nie prywatne muzeum, bo historycy pracowali za publiczne pieniądze, dlatego ich oczekiwania są bezzasadne, a nowy dyrektor może wprowadzać dowolne zmiany. Do czego więc Pawłowi Machcewiczowi, Januszowi Marszalcowi, Piotrowi Majewskiemu i Rafałowi Wnukowi przysługują prawa? – – odpowiada mecenas Maciej Ślusarek. – – twierdzi.

Jeszcze przed dokonaniem zmian w ekspozycji nowy dyrektor muzeum opowiadał, że są one konieczne, choćby ze względu na zastrzeżenia zgłaszane przez kombatantów. Dr Karol Nawrocki tłumaczył także: – .

W lipcu w Sądzie Okręgowym w Gdańsku ruszył proces. Do tej pory odbyły się trzy rozprawy. Zeznawali już Machcewicz, Wnuk, Majewski i Marszalec. Przez kilkanaście godzin łącznie mówili o tym, jak powstaje muzeum: od narodzin pomysłu i prac nad scenariuszem wystawy przez poszukiwanie eksponatów, pozyskiwanie praw do wybranych fotografii i rozmowy z firmą odpowiadającą za scenografie do ostatnich dni przed otwarciem, kiedy dopracowywane są szczegóły, takie jak np. umiejscowienie znaków prowadzących do wyjść ewakuacyjnych – by nie nakładały się na umieszczone na podłogach i ścianach mapy.

Historycy byli zgodni: przez 10 lat tworzyli muzeum, jakiego nie ma na świecie, zaplanowali każdy jego metr kwadratowy i nigdy wcześniej nie spotkali się z przypadkiem wprowadzania zmian w wystawie narracyjnej. Ich dzieło było spójne i zamknięte.

Czy zabezpieczyli swoje prawa w szczególny sposób? Nie, ponieważ nie przewidzieli, że po 1989 r. do muzealnych sal może wejść polityka: – .

Machcewicz, Wnuk, Majewski i Marszalec bronili też samej koncepcji wystawy głównej, a więc historii opowiedzianej z perspektywy ofiar i mało znanych postaci, a nie żołnierzy (jak np. ma to miejsce w amerykańskich muzeach) czy ich dowódców. – – wyjaśniał w gdańskim sądzie prof. Rafał Wnuk.

Marszalec dodawał, że już sam pomysł na wystawę powinien podlegać ochronie.

Jedyne zmiany, jakie dopuszczali historycy, to korekta literówek oraz opisów w sytuacji ustalenia nowych faktów historycznych i pojawienia się lepszych środków przekazu: przy zastrzeżeniu, że w drugim przypadku mówimy o kilkudziesięcioletnim cyklu.

14 listopada br. zeznawać będzie dr Karol Nawrocki. Wchodząc na salę sądową przed jedną z rozpraw powiedział dziennikarzom: „Racja jest po naszej stronie”.

Oczekiwania Machcewicza, Marszalca, Majewskiego i Wnuka Nawrocki nazwał na sądowym korytarzu „szokującymi”, a w oświadczeniu opublikowanym na stronie internetowej Muzeum jego rzecznik Aleksander Masłowski napisał: „W sformułowanych w rozszerzeniu pozwu żądaniach wyraźnie dostrzegalny jest upór powodów w dowodzeniu rzekomej konieczności usuwania z wystawy głównej wszelkich treści eksponujących wyjątkowe polskie doświadczenie w czasie II wojny światowej”.

W dniu procesu Nawrocki mówił też: „Moi poprzednicy domagają się i to jest wypunktowane: usunięcia tapety dotyczącej rodziny Ulmów, usunięcia dystrybutora i wspomnienia o duchowieństwie katolickim, które cierpiało w czasie II wojny światowej. Nawet jak to się czyta, to jest rodzaj takiego bólu, że polscy urzędnicy, polscy historycy mogą domagać się usunięcia polskich bohaterów z wystawy. To jest zaznaczone w sposób bezpośredni i wygląda szokująco”.

Kolejne rozprawy zaplanowano na grudzień i styczeń. Sąd nie podjął jeszcze decyzji, czy przesłuchany zostanie minister Piotr Gliński. Jako biegły w zakresie historii XX wieku powołany na wniosek powoda wypowie się prof. dr hab. Włodzimierz Borodziej.