Jaka jest rola pieczy zastępczej?
Do pieczy zastępczej trafiają dzieci, których rodzice nie są w stanie należycie wypełniać swoich obowiązków. Celem pieczy jest zapewnienie dziecku czasowej opieki i wychowania. Powinno tam przebywać, dopóki nie będzie możliwości jego powrotu do rodziny albo umieszczenia go w rodzinie adopcyjnej.
Według danych GUS w 2025 r. w pieczy zastępczej przebywało 78,3 tys. dzieci, o 1,3 proc. więcej niż w poprzednim roku. 78 proc. dzieci przebywało w pieczy rodzinnej, a 22 proc. w pieczy instytucjonalnej.
W ubiegłym roku funkcjonowało 36,8 tys. rodzin zastępczych i tysiąc rodzinnych domów dziecka. Wśród rodzin zastępczych rodziny spokrewnione stanowiły 63,5 proc., rodziny niezawodowe – 30,2 proc., a rodziny zawodowe – 6,3 proc.
Obecnie 1680 dzieci w Polsce czeka na zrealizowanie wydanego już postanowienia sądowego o umieszczeniu ich w pieczy.
Współtwórczyni Koalicji na rzecz Rodzinnej Opieki Zastępczej Joanna Luberadzka-Gruca oceniła w rozmowie z PAP, że rodzin zastępczych wciąż jest mniej niż potrzebujących dzieci.
Jak wygląda procedura zostania rodziną zastępczą?
Zwróciła uwagę, że sama procedura przygotowawcza dla kandydatów na rodziców zastępczych nie jest skomplikowana ani długa. - Proces przed przyjęciem dziecka wiąże się przede wszystkim z wizytacjami w domu, z zaświadczeniami z zakładu pracy, z opinią psychologiczną, czy z rozmową z dziećmi biologicznymi. Mimo że jest to jakaś ingerencja w prywatność, to sam proces nie jest długi i trudny. Czasami porównuje się go do okresu ciąży, który też jest przygotowaniem na przyjęcie dziecka - wskazała ekspertka.
Przyznała jednocześnie, że nie we wszystkich powiatach procedury przebiegają w sposób standardowy. - Sama szkolę kandydatów na rodziców zastępczych i spotkałam osobę, która na udział w szkoleniu czekała trzy lata. To jest zapewne margines przypadków, ale jednak się zdarza. Tak nie powinno być - stwierdziła Luberadzka-Gruca.
Jak można usprawnić szkolenia i procedury dla kandydatów?
Podkreśliła, że kandydaci od zgłoszenia się, np. do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie, powinni czuć wsparcie na każdym etapie swojej drogi. - Często jednak słyszę od kandydatów, że nie czują się dobrze przyjęci przez miejsce, do którego przychodzą - dodała ekspertka.
Zaznaczyła, że ośrodki nie zawsze podchodzą z otwartością do całego procesu przygotowawczego dla kandydatów. - Jeśli powiat nie jest w stanie zebrać grupy na szkolenie dla kandydatów na rodziców zastępczych, to można realizować te szkolenia online albo w trybie indywidualnym. Chodzi o to, żeby ludzie nie czekali. Poza tym, jeśli ktoś ma złe doświadczenie z danym ośrodkiem, to raczej nie zachęci innych, żeby sami spróbowali - zauważyła Luberadzka-Gruca.
Jak dodała, podejście niektórych samorządów jest o tyle trudne do zrozumienia, że dzieci czekających na opiekę w rodzinie jest bardzo dużo.
- Skoro mamy tyle dzieci w domach pomocy społecznej, czy w pieczy instytucjonalnej, gdzie trafią też najmłodsi poniżej 10 roku życia, to uważam, że powinniśmy każdą osobę, która się decyduje na zostanie rodzicem zastępczym traktować jak ogromne dobro i powinniśmy się nią w szczególny sposób zaopiekować - podkreśliła ekspertka.
Czy każdy może zostać rodziną zastępczą?
Przypomniała, że nie tylko małżeństwa mogą starać się o bycie rodziną zastępczą, ale także pary w związkach nieformalnych oraz single. - Mamy teraz tak dużą potrzebę tworzenia domów dla dzieci i przyjmowania ich do rodziny, że nie ma większego znaczenia, czy będzie to osoba samotna czy para - powiedziała Luberadzka-Gruca.
Zwróciła uwagę, że osoby, które decydują się na zostanie rodziną zastępczą muszą być gotowe, by otworzyć przed dzieckiem „absolutnie wszystko” - swój dom, swoją rodzinę, swoje serce. - To dziecko stanie się częścią rodziny. Jeżeli będziemy patrzyli na to w ten sposób, to jest szansa na dobre rodziny zastępcze, które odpowiadają na potrzeby dziecka - powiedziała ekspertka.
Jak zauważyła, „w naturze człowieka leży nawiązywanie bliskich relacji”, także z obcymi na początku ludźmi. Według ekspertki większość kampanii społecznych jest źle prowadzona, bo hasła „zostań rodzicem zastępczym” dla wielu nic nie znaczą. - To, co może mieć znaczenie, to historie konkretnych rodzin i konkretnych dzieci, które podzielą się swoim doświadczeniem - wskazała Luberadzka-Gruca.
Ministerstwo rodziny pracuje nad nowelizacją ustawy o pieczy zastępczej
Obecnie ministerstwo rodziny pracuje nad nowelizacją ustawy o pieczy zastępczej. 15 maja zakończyły się konsultacje społeczne do projektu. Resort zaproponował m.in. modyfikację zasad zawierania umów i funkcjonowania rodzin zawodowych poprzez wprowadzenie umowy rodzicielstwa zastępczego. W regulacji przewidziano także podwyżki dla rodziny zastępczej zawodowej (6160 zł brutto), a dla specjalistycznej – (7260 zł brutto).
Luberadzka-Gruca przyznała, że w projekcie ważne są też rozwiązania dotyczące dzieci z niepełnosprawnościami. Propozycja przewiduje możliwość objęcia opieką tzw. rodziny opiekuńczej osoby z niepełnosprawnością, która przebywała w rodzinie zastępczej niezawodowej, zawodowej lub rodzinnym domu dziecka i ukończyła 25. rok życia. To rozwiązanie ma umożliwić dalsze funkcjonowanie dziecka w środowisku, w którym się wychowywało zamiast umieszczania go w DPS.
Zdaniem ekspertki w projekcie brakuje jednak zakazu umieszczania dzieci do 10 roku życia w pieczy instytucjonalne. - Powinna być jasność, że dla najmłodszych dzieci szukamy rodzinnej pieczy zastępczej i to jest jedyne wyjście - zaznaczyła.
Luberadzka-Gruca wskazała, że należałoby także podwyższyć świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dzieci. - Dla mnie to jest podstawowe świadczenie, od którego zależy budżet domowy bardzo wielu rodzin - podkreśliła.
Jakie wsparcie finansowe otrzymują rodziny zastępcze?
Zgodnie z obwieszczeniem MRPiPS od 1 czerwca minimalna kwota świadczenia na utrzymanie dziecka wziętego pod pieczę przysługująca rodzinie zastępczej lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka wynosić będzie w przypadku dziecka umieszczonego w: rodzinie zastępczej spokrewnionej – 1075 zł, a w rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinie zastępczej niezawodowej lub rodzinnym domu dziecka – 1628 zł.
Docenienie rodzin zastępczych jest niezwykle ważne - większość z nich pełni tę misję przez całe życie. - Dzieci po trudnych, traumatycznych doświadczeniach potrzebują stałości i budowania wiary w siebie. Dokładnie tego samego potrzebują rodzice zastępczy lub potencjalni kandydaci do tej funkcji. Oni muszą mieć zapewnione poczucie bezpieczeństwa bez względu na to, co się wydarzy - podkreśliła Luberadzka-Gruca.
Kiedy obchodzony jest Dzień Rodzicielstwa Zastępczego?
30 maja obchodzony jest Dzień Rodzicielstwa Zastępczego. Ma on zwrócić uwagę społeczeństwa na los dzieci pozbawionych opieki rodziców biologicznych oraz uhonorować osoby podejmujące się roli rodziców zastępczych.
Karolina Kropiwiec (PAP)
