Kanon nie może stać się zbiorem banałów

Jeśli już dyskutuje się o kanonie, to trzeba przewidywać, że wprowadzenie książki do kanonu, to skazanie jej na "przerobienie". W szkole lektury się przerabia jak w Hrabalowskim składzie makulatury. Dlatego nie tak ważne są tytuły, ale spotkania z wybitnymi twórczymi osobowościami - pisze dla DZIENNIKA Tomasz Bocheński, historyk literatury. Oto jego lista lektur, które powinien przeczytać każdy uczeń.

Dzięki literaturze, sztuce i filozofii, uczymy się czytać i myśleć samodzielnie. Dziś w polskiej szkole z tej trójcy został kanon, a w kanonie z każdym rokiem coraz mniej książek. Uczniowie mniej czytają i mniej rozumieją, dorośli nie czytają i dają sobą manipulować.

Czy dyskusja na temat kanonu zachęci kogoś do czytania? Raczej stworzy przekonanie, ze wystarczy przeczytać w życiu 20 książek z literatury polskiej, by uchodzić za wykształconego człowieka. Zresztą, co to znaczy przeczytać. Nie chodzi tylko o to, co trzeba przeczytać, ale jak.

Czytanie literatury w szkole polega na nieskończonym reprodukowaniu frazesów interpretacyjnych. Wszystkie książki, nawet te najbardziej skomplikowane i "wywrotowe" zmieniły się w zbiory banałów. Te zbiory banałów pozwalają zdać maturę. Ferdydurke jest o "formie i upupieniu". Szewcy o "trzech rewolucjach", a "Pan Cogito" o heroizmie walki z komunizmem, no i o "potrzebie smaku".

Żeby w szkole kształcić smak, trzeba nauczyć się czytania, a nie zamieniania sztuki w ideologiczne frazesy. Trzeba też nauczyć się polszczyzny, jej różnorodnych melodii, jej rytmu, jej możliwości, jej twórczego potencjału. Wtedy uczniów razić może będzie polszczyzna osób życia publicznego, język jak z radzieckiego horroru. Przepraszam, to tylko marzenie.

Najgorsze, ze czytanie literatury bywa bezinteresowne. Może służyć jedynie przyjemności lektury. To oskarża coraz bardziej czytających. Szczególnie z punktu widzenia rządzących technokratów. O wiele łatwiej niż czytać, jest dyskutować o potrzebie czytania, tak jak można bez końca mówić o społeczeństwie obywatelskim, o wolontariacie, czy estetycznym kształtowaniu otoczenia.

Jeśli już dyskutuje się o kanonie, to trzeba przewidywać, że wprowadzenie książki do kanonu, to skazanie jej na "przerobienie". W szkole lektury się przerabia jak w Hrabalowskim składzie makulatury. Dlatego nie tak ważne są tytuły, ale spotkania z wybitnymi twórczymi osobowościami.

I ważne, by podręczniki proponowały różne interpretacje, które dyskutują ze sobą, a nie jedno konwencjonalnego odczytania i by matura nagradzała rozważanie, a nie powielanie. Jest inaczej, marny więc los wskazanych tekstów.

J. Kochanowski: "Pieśni"