W istotnym stopniu osłabi to poczucie sensu życia starszego pokolenia. A poza tym wzmocni skłonności egoistyczne, bowiem skoro nie pracuję "dla dzieci", to dlaczego mam nie wydać wszystkiego na przyjemności wieku starszego, na te niekończące się rozrywki turystyczne i podobne. Wreszcie więź międzypokoleniowa polegała na zjawisku mało znanym, ale stwierdzonym bez wątpliwości przez socjologów. Do niedawna wybory polityczne dzieci były niemal w 90 proc. identyczne jak rodziców. Obecnie młodzi albo nie głosują, albo głosują inaczej.

Smutek Zachodu

Obserwacja ta prowadzi nas do kwestii traktowania polityki. I tym razem nie tylko starzenie się Europy jest przyczyną zmian, jakie wyliczę, ale jedną z najważniejszych. Otóż przeżywamy niewątpliwy czas degradacji polityki. Zaś dominacja tendencji liberalnej (prywatnie całkiem lubię świat liberalny) powoduje narastające przekonanie, że polityka jest w zasadzie tylko balastem. I tak w starzejącej się Europie będą przez czas jakiś ścierały się dwie tendencje: dowartościowania polityki jako sfery najważniejszych publicznych decyzji i jej odsuwania jako sfery zbędnej i coraz bardziej nieprawdziwej, medialnej raczej niż rzeczywistej.

Wizja starzejącej się Europy to zatem wizja nie przerażająca, lecz smutna. Nie można bowiem liczyć na to, że dawne wartości - jak chciał kiedyś Tocqueville - zostaną przeniesione do przyszłości. Oczywiście, ponieważ proces starzenia będzie długotrwały, doczekamy się jeszcze wielu skazanych na porażkę prób odwrócenia tej tendencji i wielu książek w katastroficznym duchu. Jak jednak doskonale wiadomo, z narzekania i wizji apokaliptycznych nic pozytywnego nie wynika. A Europa jest stara, będzie starsza, a kiedyś odmłodnieje - ale już w bardzo odmiennej formie.