Władza, wspólnota, jednostka

Trzecim obok traktatu lizbońskiego i kryzysu (oraz interakcji obu) istotnym z punktu widzenia naszej dzisiejszej sytuacji zjawiskiem jest ewolucja formuły władzy. Od dyktatu idei w różnych jego formach przez dyktat formy (najpełniej wyrażony właśnie w traktacie) aż do, wnoszonego przez obecny kryzys, dyktatu mocy. Każda z owych formuł inaczej rozumie porządek, kontrolę, a nawet racjonalność władzy. Zmiany sposobu uzasadniania, hierarchizowania i lokalizowania w przestrzeni społecznej wartości są m.in. efektem tej właśnie ewolucji. To zatem właśnie ona więcej mówi o przekształceniach w sferze władzy niż same zmieniające się instytucje panowania. I tutaj, podobnie zresztą jak przy analizie traktatu i form władzy generowanych przez kryzys, konieczne jest sięgnięcie do antropologii i historii idei. Nauka o polityce bowiem (podobnie zresztą jak ekonomia) konstruuje zazwyczaj modele przypominające weberowskie typy idealne. Rzadziej analizuje zróżnicowania wewnątrz tych typów czy ich ukrytą dynamikę, związaną m.in. właśnie z przechodzeniem od dyktatu idei do dyktatu formy czy mocy. Lub z nowymi konfiguracjami tych samych wartości, zmianą sposobu ich uzasadniania, hierarchizowania bądź wbudowywania w architekturę społecznego porządku. Nauka o polityce rzadko też zastanawia się nad dyskretnymi zmianami w sferze ontologii i epistemologii władzy. Choćby tymi, które markują przejście w Unii Europejskiej od politycznego projektu europejskiej konstytucji do postpolitycznego traktatu lizbońskiego. I które doprowadziły również do zmiany logicznych fundamentów myślenia o "porządku". Zmiany owe zostały wymuszone przede wszystkim przez skonfrontowanie imperatywu kontroli i integracji ze "złożonością", w której dawne, "systemowe", podejście nie jest już możliwe.

Nowa, pokryzysowa formuła złożoności spowoduje zapewne sięgnięcie do - niektórych przynajmniej - narzędzi kontroli wprowadzonych przez traktat lizboński. I zapewne z jeszcze większą mocą ujawni związane z nimi dylematy. W tym kluczową rolę kapitału intelektualnego zdobywanego przez wieki i powodującego, że jedne społeczeństwa ciążą ku dyktatowi idei (lub mocy), bo nie umieją poruszać się w ramach dyktatu formy, podczas gdy inne potrafią w nim funkcjonować. Zawsze jednak pozostaje pytanie o cenę, którą się płaci. Każda z tych formuł inaczej lokuje osobę ludzką w trójkącie władza - wspólnota - jednostka i odmiennie postrzega granice władzy. Lub - co jest zagrożeniem największym - nie potrafi już ich wytyczyć (i ograniczyć tym samym własnej arbitralności), bo odrzuciła niezależny od siebie fundament wartości. A uczyniła to, paradoksalnie, w imię wolności jednostki, choć za cenę odarcia owej jednostki ze statusu podmiotu moralnego, czyli podmiotu posiadającego zobowiązania wobec siebie i innych, ze względu na własny ontologiczny, nieredukowalny w żadnych okolicznościach i niemediowany przez żadną wspólnotę związek z Absolutem. Związek, który stanowi podstawę ładu społecznego i politycznego, nawet gdy nie potrafi się już weń uwierzyć i traktuje wyłącznie jak kantowski postulat. Tylko bowiem przyjęcie założenia o nieredukowalnej i niezbywalnej wartości osoby ludzkiej może stanowić realny fundament domagania się (i wyznaczenia) granic arbitralności władzy. A świadomość nieuchronnych napięć między wolnością i godnością osoby ludzkiej powinna stać się osią i źródłem energii dla poszukiwania innowacyjnych form porządku.

Jadwiga Staniszkis

p

*Jadwiga Staniszkis, ur. 1942, socjolog, pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN oraz w Wyższej Szkole Biznesu w Nowym Sączu. Zajmuje się m.in. socjologią organizacji oraz socjologią polityki i kultury. Jej najważniejsze prace to: "Poland’s Self-Limiting Revolution" (1985), "Ontologia socjalizmu" (1988), "Postkomunizm" (2002), "Władza globalizacji" (2003), "O władzy i bezsilności" (2006). Ostatnio opublikowała autobiograficzną książkę "Ja. Próba rekonstrukcji" (2008). W "Europie" nr 275 z 11 lipca br. opublikowaliśmy jej tekst "W cieniu zbuntowanych mas".